دشنام و تحقیر در عوض پاسخ؟

متنی که عثمان تره‌کی در پاسخ به این قلم نوشته، دیگر نقد یا بحث سیاسی نیست؛ نمونه‌ای دیگری است از فرار از استدلال و پناه‌بردن به تحقیر، برچسب‌زنی و دشنام. او در برابر نقدی که بندبه‌بند تناقض‌های نوشته‌اش را نشان داده است، نه از ادعای «ستون نیرومند امنیتی» طالبان خود دفاع کرده، نه سندی برای «کارهای آبادانی بی‌مثال» آنان آورده و نه توضیح داده است که چگونه می‌توان هم طالبان را غرق در نشئهٔ قدرت، مخالف مشارکت سیاسی و گرفتار روحیهٔ انتقام‌جویی دانست و در همان حال «حمایت مشروط» از آنان را یگانه راه روشنفکران معرفی کرد. وقتی پاسخ به این پرسش‌ها دشوار می‌شود، آسان‌ترین راه برای او حمله به شخص منتقد است.

اما در این‌جا مسئله تنها عصبانیت قابل درک او نیست. تره‌کی در حقیقت همان چیزی را آشکار کرده که در کامنت نخست خود می‌کوشید زیر پردهٔ  کلمات مبهمی چون «تعامل مشروط»، «واقع‌بینی» و «منافع ملی» پنهان کند: ناتوانی در تحمل نقد و تمایل به خاموش‌ساختن صدایی که از او دلیل و پاسخ می‌خواهد. برای کسی که آزادی بیان را جدی می‌گیرد، نقد با نقد پاسخ داده می‌شود؛ اما برای ذهنیتی که با فرهنگ اقتدار و فرمان خو گرفته است، منتقد فوراً «عقده‌مند»، «هتاک»، «متعصب» و در نهایت سزاوار طعن و نفرین می‌شود.

تره‌کی ادعا می‌کند که اهل «تحلیل عمیق و واقع‌بینانه» است؛ اما واقع‌بینی او ظاهراً از همان‌جا آغاز می‌شود که واقعیت قدرت حاکم را بپذیریم و در برابر آن سر فرود آوریم. او از روشنفکر می‌خواهد به دلیل بی‌پناهی و ضعف، به طالبان نزدیک شود؛ یعنی به جای آن‌که ضعف را مسئله‌ای برای سازمان‌یابی، پیوند با جامعه و ساختن نیروی مستقل بداند، آن را دلیل تسلیم‌شدن در برابر قدرت می‌گیرد. این دیگر واقع‌بینی نیست؛ تبدیل ضعف به فلسفهٔ سازش است.

از این نیز گویاتر آن‌که او طالبان را فاقد باور به مشارکت سیاسی می‌داند، انحصار قدرت آنان را می‌پذیرد، روحیهٔ انتقام‌جویانه‌شان در برابر روشنفکران را تأیید می‌کند و حتی اعتراف می‌کند که آنان خود را صاحب قدرتی الهی می‌پندارند؛ اما در پایان همهٔ این مقدمات را کنار می‌گذارد و به همان قدرت توصیه می‌کند که روشنفکران و کادرهای متخصص را به خدمت بگیرد. گویی نقش روشنفکر در قاموس او نه دفاع از آزادی و استقلال اندیشه، بلکه فراهم‌کردن نیروی متخصص برای رژیمی است که حق مشارکت و آزادی سیاسی را از جامعه گرفته است.

و آنگاه که کسی این تناقض آشکار را نشان می‌دهد، ناگهان بحث از «غوزهٔ تعصب اتنیک»، «چند کتاب جامعه‌شناسی سیاسی» و «دست به یخن شدن با دانشمندان» آغاز می‌شود. این‌ها پاسخ نیستند؛ دودزاهایی‌اند برای پوشاندن خلأ استدلال. اگر احمد آریا متعصب است، باید نشان داده شود که کدام جمله و کدام استدلال او متعصبانه بوده است. اگر تحلیل او نادرست است، باید با دلیل رد شود. اگر «تعامل مشروط با طالبان» یک نظریهٔ عمیق سیاسی است، باید روشن شود که شرط آن چیست، چه کسی اجرای آن را تضمین می‌کند و روشنفکر چگونه می‌تواند با رژیمی تعامل کند که خود تره‌کی اعتراف دارد به مشارکت سیاسی باور ندارد.

اما شاید رساترین جملهٔ تره‌کی همان‌جایی باشد که از افغان جرمن می‌خواهد بابت برداشتن «طوق» از گردن خود و انداختن آن به گردن آریانا افغانستان، دعای خیر کند. این زبان، زبان کسی است که وقتی از پاسخ‌گویی عاجز می‌شود، قلم را به چماق بدل می‌کند. دشنام، جای استدلال را می‌گیرد و تحقیر، جانشین منطق می‌شود.

تره‌کی می‌تواند هرقدر بخواهد بحث را «پایان‌یافته» اعلام کند؛ اما اعلام پایان بحث، تناقض را از میان نمی‌برد. کسی که از «واقعیت» طالبان سخن می‌گوید، اما سرکوب و انحصار را می‌بیند و باز هم نتیجه می‌گیرد که روشنفکر باید در کنار همان قدرت قرار گیرد، باید پاسخ دهد که مرز میان تعامل سیاسی و مشروعیت‌بخشی به استبداد کجاست. تا زمانی که او به این پرسش پاسخ ندهد، تمام «واقع‌بینی» او چیزی جز کلمه‌ای محترمانه برای سازش با قدرت مسلط نخواهد بود.

تره‌کی حق دارد از طالبان حمایت کند؛ اما حق ندارد این حمایت را در لباس «واقع‌بینی»، «تحلیل عمیق» و «منافع ملی» پنهان کند و هر کس را که از او دلیل می‌خواهد با اهانت و نفرین بدرقه نماید. کامنت اخیر او، بیش از هر نقدی، ماهیت این طرز فکر را آشکار ساخت: در ستایش قدرت، زبانش نرم و آشتی‌جویانه است؛ اما در برابر نقد، ناگهان همان زبان تحقیر و طردی را به کار می‌گیرد که از یک ذهنیت اقتدارگرا انتظار می‌رود. 

احمد آریا