تاریخ امروز:
جدیدبرای باز کردن فهرست (پنجرۀ جدید) SHIFT+ENTER را استعمال نمایید.فهرست باز
اعمالبرای باز کردن فهرست (پنجرۀ جدید) SHIFT+ENTER را استعمال نمایید.فهرست باز
   
نما:  تمام عناصربرای باز کردن فهرست (پنجرۀ جدید) SHIFT+ENTER را استعمال نمایید.فهرست باز
  
  
  
  
احمد آریاجدید18.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

مقالهٔ جناب دودیال با عنوان «هنر، زیبایی و رموزات هنر و زیبایی» که هنوز هم با عبارت «ادامه دارد» دنبال می‌شود، صرف‌نظر از محتوای آن، از همان عنوان نیازمند اندکی بازنگری است. «رموز» خود جمع «رمز» است و ترکیب «رموزات» در واقع جمع بستنِ دوبارهٔ یک جمع به شمار می‌رود. افزون بر این، «هنر و زیبایی» نیز در عنوان دو بار تکرار شده است. شاید «هنر، زیبایی و رموز آن» رساتر و از نظر زبانی استوارتر باشد. این فقط یک ابراز نظر خالصانه است.

با احترام

احمد آریا17.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

تبریکات صمیمانه به عایشه وهاب


عایشه وهاب، سناتور دموکرات ایالت کلیفورنیا، به انتخابات عمومی خاص ۱۸ آگست برای کرسی مجلس نمایندگان ایالات متحده راه یافت.

وهاب پیش از این نیز به دور نهایی انتخابات ماه نوامبر  ۲۰۲۶  برای  یک دورهٔ کامل دوساله راه یافته است. او در کارزار انتخاباتی خود بر کاهش هزینه‌های مسکن، گسترش حمایت‌های اجتماعی و رسیدگی به مشکلات اقتصادی خانواده‌ها تأکید می‌کند.

عایشه وهاب از چهره‌های شناخته‌شدهٔ جامعهٔ افغان‌های مقیم کلیفورنیا است. او نخست به عضویت شورای شهر فریمانت انتخاب شد و سپس به‌عنوان نخستین زن افغان‌تبار به عضویت سنای ایالت کلیفورنیا راه یافت؛ سمتی که تاکنون در آن ایفای وظیفه می‌کند.

منبع : AP

پاچا14.06.2026کلیفورنیا-امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

گندگی در گندگی، محمد ظاهر اغبر سفیر زمان جمهوریت افغانستان در تاجکستان و خواهشات جنسی از دختران کارمند درسفارت.
محمد ظاهر اغبر که از علاقه داری پنجشیر ورفیق صمیمی داکترعبدالله عبدالله است درزمان جمهوریت به صفت سفیر افغانستان در تاجکستان مقررشده  بود، موصوف ازیک  دختر جوان  کارمند سفارت تقاضای جنسی کرده بود  این دختر جوان  بزبان خود همه حقایق را واضح وروشن تشریح نموده، لطفآ بشنوید.
خوانندګان  و بینندګان محترم لطفآ ویدیو ذیل را کلیک و ګفتار یک دختر جوان که در سفارت افغانستان در تاجکستان کار میکرد ګفتار شان را از زبان خودش بشنوید وقضاوت را بشما میګذارم. 
 از جانب دیګر وقتیکه  داکتر عبدالله عبدالله  وزیر خارجه خود مختار جمهوریت قلابی که توسط قوای ظالم وخونخوار امریکا و ناتو بالای مردم بی دفاع و ستمدیده افغانستان مسلط شده بود از کارمندان زن ودختر که در وزارت خارجه مصروف کار بودند در مقابل رتبه و پوزیشن از انها تقاضای جنسی میکرد.
در مورد داکتر عبدالله عبدالله شواهد و اسناد موجود است زمانیکه به صفت وزیر خارجه خود مختار افغانستان کار میکرد از کارمندان زنان و دختران تقاضای جنسی میکرد و حتی ګفته شده که در دفتر کار خود یک اطاق مخصوص را  به منظور استحصال جنسی  زنان و دختران را مزیین ساخته بود تا به انها معاشقه و ارتباط جنسی داشته باشد.


 در اینمورد از خانمهای که توسط داکتر عبدالله عبدالله ویا کارمندان عالرتبه اداری، اقتصادی ویا هم سیاسی در زمان جمهوریت بیست ساله مورد ازار و اذیت جنسی قرار ګرفته باشند پیش امده و تابو و یا مخفیه کاری را شکسته، در مطبوعات اشکارا و یا مستور تمام جنایات کارمندان بارسوخ وباقدرت زمان جمهوریت قلابی را اشکارا بیان کند تا مردم افغانستان از جنایات خاینین ملی باخبر شوند.

https://www.tiktok.com/@marschal02/video/7650198135028862241?is_from_webapp=1


در ضمن یاد اور میشوم که از چند روز به این طرف به سفر اروپا استم، از کمپیوتر خود دور استم  لذا برای بعضی موضوعات از کمپیوترهای دوستان استفاده میکنم، اگر کدام غلطی باشد، معافی میخواهم. (پاچا).
 باعرض حرمت
پاچا

احمد آریا14.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

پاسخی کوتاه به هراس از قیام

آن‌چه از نوشتهٔ دم‌عنوانی جهانی بیش از هر چیز به چشم می‌خورد، هراس آشکار او از صدای مردمی است که از سلطهٔ نامشروع و استبداد طالبانی به ستوه آمده‌اند. در کنار آن، بیمی آشکار از کلمهٔ «قیام» نیز در سراسر نوشتارش موج می‌زند. او نمی‌خواهد قیام را پشت دروازه‌های رژیمی ببیند که برایش در هر فرصت زوزه می‌کشد تا قطعه‌گوشتی به سویش پرتاب شود.

از همین‌جاست که جنبشی را که از دل مردم برخاسته و واکنشی طبیعی در برابر ظلم و ستم است، به این و آن و به رقبای رژیم نسبت می‌دهد. او در این هجونامهٔ بی‌سر و پا، صفحات متمادی را صرف حاشیه‌پردازی، دشمن‌تراشی و حملهٔ شخصی کرده است؛ رفتاری که اکنون به عادتی ویرانگر و اعتیادی مزمن در وجود او بدل شده است. گویی می‌خواهد هر اعتراضی علیه طالبان، پیش از آن‌که شنیده شود، در محکمهٔ توهمات خود محاکمه کند.

تشبیه دیگران به «بوتل سوداواتر» را نیز می‌توان در شمار همان یاوه‌گویی‌ها و پریشان‌گویی‌های همیشگی او قرار داد. فقدان برهان و استدلال، مشکل دیرینهٔ اوست؛ از همین رو، کمبود استدلال را با تمسخر و دشنام جبران می‌کند. برای فردی که عمری را در لجنزار اهانت، تحقیر و تخریب دیگران سپری کرده است، ظاهراً بسیار دشوار است که از این عادت ریشه‌دار دست بردارد. از همین رو، همچون یک سادیست سیاسی، برای توجیه سرکوب یک اعتراض مدنی، معترضان را «اخلال‌گر» و منتقدان را «مزدور» می‌خواند؛ کاری که تنها از یک مبلغ بی‌آزرمِ قدرت برمی‌آید.

نوشتهٔ بی‌مایه و بی‌محل او یک بار دیگر نشان می‌دهد که میان دانش و پرگویی، و میان شرافت فکری و وفاداری به استبداد، فاصله‌ای عمیق وجود دارد؛ فاصله‌ای که او هرگز موفق به پیمودن آن نخواهد شد.

مشکل او تنها جانبداری از طالبان نیست؛ مشکل اصلی آن است که سال‌هاست هر صدای مخالف طالبان را نه با استدلال، بلکه با برچسب، تهمت و تخریب شخصیت پاسخ می‌دهد. در ذهن آشفتهٔ او، جرم اصلی نه استبداد طالبان، بلکه اعتراض به استبداد طالبان است.

از نوشته‌های او چنین برمی‌آید که رنج مردم، سرکوب زنان، خاموشی آزادی‌ها و خفقان اجتماعی هیچ اهمیتی ندارد؛ آنچه او را برمی‌آشوبد، وجود کسانی است که این واقعیت‌ها را به زبان می‌آورند.

در هیچ‌یک از پریشان‌نامه‌های او اثری از انصاف، حقیقت‌جویی یا همدلی با مردم دیده نمی‌شود. در عوض، نوعی تعصب کور و تبارگرایانه در سراسر نوشته‌هایش موج می‌زند که هر پدیده را نه بر اساس حق و باطل، بلکه بر مبنای تعلقات گروهی و قبیله‌ای داوری می‌کند. هنگامی که تعصب جای خرد را بگیرد، دفاع از هر استبدادی ممکن می‌شود.

کسی که از شنیدن صدای اعتراض مردم آزرده می‌شود، اما از دیدن سرکوب همان مردم آزرده نمی‌شود، هر نامی که بر خود بگذارد، دشوار است بتوان در او نشانی از شرافت فکری یافت.

چنین نوشته‌هایی در اصل نقد خیزش مردم نیست؛ تلاشی است برای آلوده ساختن فضای بحث، خاموش کردن منتقدان و پاک کردن صحنه از هر صدایی که روایت رسمی قدرت را به چالش می‌کشد. و این، هنوز پایان ماجرا نیست.

محمد داؤد مومند14.06.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

احمد جانه بچو!

په دری ژبه کی یوه وینا ده چی:

چهار چیز است چشم پاره

.............................

زما نظر دا دی چی د وروستنۍ څلورګونو، څیزونو د لست نه وروستی نوم حذف او ستا نوم یی ځای ونیسی.

همدا راز په ولسی مرکو کی یوه وینا ده چی «په غولوکی چی څومره ډکی وهی هغومره تری ډډوزی را ولاړیږی»

نو زه نور مصمم یم چی ستا په ... کی، نور ډکی ونه وهم.

موږ به خپله ملتی او جنتی ژبه کی یوه بله وینا هم لرو چی:«که غل نه تښتی نو مل دی وتښتی»

د کابل په ځینو کوڅو کی خورا شوخ، لجوح او بی حیا هلکان پیدا کیدل، یوه ورځ یو سړی د همداسی یوه لجوج هلک سره په جګړه ښکیل شوی دی، نو دا سړی پاڅیدلی او دا هلک یی په تنبیهی توګه یوه څپیړه وهلی دی، لجوج هلک په لغتونو شروع کړی او هغه سړی ته یی ویلی دی (تو دګه بزن) سړی د دوهم ځل دپاره لجوج  هلک په څپیړه وهلی دی، شوخ بی حیا هلک لغتی وهی او لکه غومبسه د سړی نه تاویږی او بونګیږی او وایی (تو دګه بزن)

هغه سړی چی ددی لجوج هلک دا لجاجت، بی حیایی او لچکی ولیده نو فرار ته یی پرقرار ترجیح ورکړه چی په اصطلاح خپلی خپی سپکی کړی.

زما وروستۍ مقاله د برهان قاطع او قاطع برهان حیثیت لری او ستا د ستمی ذهن تراوشات، د هماغه شوخ بی حیا او لجوج د « تو دګه بزن» ډرامه او ډرنامه ده.

ما نه ځانله چی ستا وروستۍ مقاله و نه لوسته بلکه مصمم یم چی لدی وروسته ستا او ستا د کارملی تواریش ملګری یوه مقاله خو څه کوی بلکه یوه تبصره هم و نه لولم، یعنی که غل نه تښتی نو مل دی وتښتی.

په همدی اړه یو ځل بیا وایم چی

اعوذ باالله من الشیطان الرجیم

احمد آریا14.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​مضحک‌تر این‌که نادانی چنان بر مومندی ناسر لالپوروال غلبه کرده که گمان می‌کند اراجیفش آتشی است که خشک و تر را با هم می‌سوزاند. اما او که هنوز آتش اصلی را ندیده و از شدت دلهره پا به فرار گذاشته است، حتی نمی‌تواند درک کند که آنچه تا کنون گفته یا نوشته، نه آتش است و نه حتی جرقه‌ای از آتش؛ بلکه حتی باد گرمی هم نیست که از سرِ دلِ سوزانش کم کرده باشد.

دوکتور غروال13.06.2026ویانا/FotoGallary/CountryIcons/AT.png

​د روسی قاتلو غلامو کمونیستانو کودتا د کور کالی ډوډی ترشعار لاندی سور متکبرمحمد داؤدخان تر رهبری  لاندی غیرتی ملت تر نن ورځ پوری په ستری بدبختی اخته دی او دی ملی خائینی کودتا  پنجابی چټلستان او اخوندی ایران ته هم زمینه برابره کړه چی د افغان غیرتی ملت تباهی او بدبختی لپاره خپل غلامان تربیه کړی  او غلیسی امریکا هم د افغان ملت تباهی د پنجابی چټلستان له خوا مخفیانه حمایه شوی دی اود انګلیس چوچه  پنجابی پاکستان له خوا د غلیسی امریکا په ډالرو حتی د مجاهدینوتنظیمونه او د افغان مهاجرینو اولادونه د طالبانو ( چړیانو ) ترشعار لاندی وروزل او په افغان ملت ئی پر له پسی پلا نیز حاکمان کړل او  دی ملی خائینینو چړیانو افغانی غیرتی جلکۍ د زده کړو او تحصیل څخه منع  اود افغان غیرتی میرمنو سره ئی په کورونو کښی زندانی کړیدی !!!!    

دی خائینو پنجابی جاهلو چړیانو سره قاتل کمونیستان ګډ شوی  دی او ددی ملی خائینینو  په کومک دا جاهل قاتل چړیان د قاتل روس له خوا نه یوازی په رسمیت پیژندل شوی دی بلکه ددی غلامو چړیانو لپاره  دقاتل  روس غلامانو او ځینو دوه مخه مغلوه افغانانو داسی مردود تبلیغات شروع کړی دی او وائی چی چړیانو مقاومت کړۍ دی او د افغانانو ازادی کښی ئی رول لوبولۍ دی اووائی چی د اوس  لپاره همدا د چړیانو لاره دافغانستان لپاره مفیده دی اما دا ملی خائینین شعوری د أفغان  غیرتی ملت ستر مقاومت او قربانی د قاتل روس او وروسته د غلیسی او قاتلیامریکا مقابل کښی شعوری تر پښو لاندی کوی اودا اجنبی غلامان د غیرتی پښتنو د  غیرتی دری ژبو ، غیرتی هزاره ګانو او نورو غیرتی قومونو تر مینځ ناستومانه د بی اتفاقی پراختیا کښی لګیا دی!!!

یوه ورځ په پکتیا کښی په ستر مجلس کښی په لوړ غږسره راته وویل چی ډاکټره تاسی مونږ مکتبونو کښی داخل کړل چی د تاسو ښه ژوند ولرۍ او مونږ ته هم مفاد ورسوۍ اما ډاکتره تاسی مکتبیانو د مونږ تر مینځ هم نفاق راولۍ او هم خارجیان ! ډاکټره نورو مکتبیانو ته هم ووایه چی مونږ د تاسو ګټو رسولوڅخه توبه دی بیا نوره د  مونږ مینځ کښی نفاق مه اچوۍ د مونږ مینځ کښی که جنګونه هم وشی مونږ بیا هم د مونږ په ولسی شرطونو سره خپلو مینځونو کښی سره جوړیدای شو!!!

 

محمد داؤد مومند13.06.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​معذرت

زه له هغه محترم  وطنپال منور او روڼ ضمیره وطنوال نه چی د یوه ثانوی شخص ته زما د لیکنی د محتویاتو په ارتباط خوا بدی شوی د زړه له کومی معذرت غواړم.

موږ یو متل لرو چی «په وچو کی لانده هم سوزی»

یو ځل بیا هم مجدده بخښنه

Hazarzbek Tajiashtun12.06.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​کبیر عبادی,

 " در دام تعصب و قوم پرستی قوم گرایی .... دشمن واقعی افغانستان نه تاجیک است، نه ترک تبار نه پشتون و نه هزاره؛ دشمن واقعی، تعصب و ذهنیتی است که انسان را به اساس قوم و تبار ارزش گذاری می کند...... "

بسیار جملات عالی و طوری خلص و مقبول نوشته شده است مثل که بحر در کوزه گنجانیده شود:

 متاسفانه  این واقعا "دام"را که شما یاد اوری نموده اید, در افغانستان نه تنها موجودیت دارد بلکه نهایت چقر نهادینه گدیده است. تهداب "ارزش گذاری" انسان ها در افغانستان  به اساس "قوم پرستی" و "قوم گرایی"  که گفتید طوری بنا شده است که یک اقلیت غیر بومی در لفافه ها سیاسی اغا صاحب, پیر صاحب و حضرت صاحب نسبت به تمام مردمان بومی به شمول پشتون, تاجیک, هزاره و ازبیک در افغانستان به اساس تولد ان هم عمدتا فرضی و استخباراتی برتران ذاتی/ قومی گردیده اند. در چنین بنا و تهداب نهادینه شده اجتماعی, اقوام بومی نیز طبعا در تلاش به جاه نشینی مرحله بعدی چنین ساختار اجتماعی, با هم رقابت دارند.

روی همین اساس است که گویا برتران-ذاتی - قومی در افغانستان همیشه در راس زنجیره غذای, اموزشی و پرستیج اجتماعی قرار دارند. همین اکنون در حالی که تعداد این اقلیت ناچیز در شمارش الگورتم نفوس حتی نمی گنجد, ولی مدریت اکثریت موسسات منورین افغانستان را شخصیت ها میراثی-تایتل-دار به عهده دارند.

 بلی همان طوری که گفتید افغانستان " در دام تعصب و قوم پرستی قوم گرایی" هم اکنون قرار دارد!

Hazarzbek Tajiashtun12.06.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

May be an image of one or more people

چیرته یی ترکی صاب؟ ته لا هم په شا وخوا کی د هماغه زوړ ۳۰ کلن قلم طرز په بی خونده لیکنی سره لاهم بوخت یی, که ۲۱ پیړی ته له خیره سره را ورسیدی؟

عبدالباری جهانی12.06.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​محترم داوود مومند صاحب سلامونه او احترامات. ستاسي په مفصله لیکنه کي د ایران د مشهور لیکوال اومحقق سعید نفیسی له نامه سره مخامخ سوم چي د محترم  جلیل غنی په حواله مو لیکلي وه چي هغه د کابل له پوهنتون څخه لیسانس ترلاسه کړ. نه پوهېږم چي محترم جلیل غنی به دا خبره ولي کړې وي. ځکه چي سعید نفیسی په ۱۳۷۴ هـ ش کال کي زېږېدلی او په ۱۳۳۰ هـ ش کي، د افغانستان د حکومت په بلنه کابل او تقریباً نورو لسو ښارونو ته سفرونه کړي او په ضمن کي یې د کابل په پوهنتون کي علمي ویناوي کړي دي. دا وخت سعید نفیسی ګویا ۵۶ کلن سړی وو او د لیسانس د اخیستلو تر عمر لږترلږه دېرش کاله مشر وو. سعید نفیسی خپل هیواد ته له ستنېدلو سره سم ددغه سفر خاطرات ولیکل او به هغو خاطراتو کي یې هم پښتو ژبه د ایران د فارسي ژبی یو ښاخ وباله او هم یې ګویا افغانستان له اېران څخه د پردیو په لمسون بېله سوې خاوره وبلله. چي البته دا ډول ادعاګاني د اکثرو متعصبو او لېونیو ایراني سیاسیونو او محققینو په لیکنو کي لیده کیږي. تاسی ته په بشپړ درناوي. 

حسیب الله12.06.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​ټولنیز بحث: انجنو او هلکانو لپاره، دګران افغانستان په ٤١٢ ولسوالیو کې، د مناسبو مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونځیو ایجاد او فعالیت

بحث اجتماعی: برای دختران و پسران، ایجاد و فعالیت مکاتب مناسب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی، در ٤١٢ ولسوالی های افغانستان عزیز.

آیا مونږ افغانان کولای شو، په محدودو شرایطو کې مسلکي زده کړې، ( د دوه اړخیزه-نظری او عملی مهارتونو) د افغانستان د کلیوالي ولسوالیو لپاره د یو نوي تحولاتي ښوونیز ماډل په توګه، مطرح کړو؟
ستونزه: د افغانستان ۴۱۲ ولسوالۍ د سختو ښوونیزو محدودیتونو، جغرافیایي جلاوالي او د رسمي زده کړو څخه د نجونو او ښځو د محرومیت سره مخ دي. د دولت په کچه رسمي ښوونیز سیسټم هم تر اوسه پوری، دیر ضعیف دی. له همدې امله، د بشري پانګې د ودې او د ژوند د بقا لپاره په داسې سختو شرایطو کې، د مناسب مسلکي ښوونیزو جوړښتونو رامینځته کولو ته جدي اړتیا لیدل کیږي.
آیا د څېړنې پر اساس باندی، کولای شو مونږ افغانان، یو داسی څېړنه د "دوه اړخیزه- نظری/عملی" مسلکي مهارتونو زده کړی لپاره، یو ښونیز ماډل وړاندې کړو؟ د مسلکي پېداګوژۍ له نظره، دا تګلاره زموږ له ټولنیز پلوه منل شوی دودیز سیسټم "استاد-شاګردي" د غیر متمرکزو او ډیجیټل زده کړو (E-Learning) سره تړي. د کیفي سناریو د تحلیل له لارې، په یو داسي څېړنه کې، د زده کړې د ځای د تحول او بدلون څرنګوالی ارزول کولای شی.
په یو داسی ښونیز ماډل، د ښوونیز حق او په ټولنه کې د شته محدودیتونو ترمنځ تضاد د زده کړې د ځای په دوه اړخیزه کولو سره حلوي: په دې ډول چې عملي کار په خوندي کورني او کورنۍ چاپیریال کې پاتې کیږي، پداسې حال کې چې نظري زده کړې د کم انټرنیټ لګښت لرونکو ډیجیټل ماډلونو له لارې چمتو کیږي. د ملي تولیداتو د ارتقا او د ملي اقتصاد د پراختیا پر بنسټ، ځانګړو بازارونو (لکه د کرنیزو محصولاتو پروسس او ازاد کار تجارتي کارونو لپاره، د ښوونیز نصاب په مډولر کولو (وېشلو) سره، د زده کړې خپلواک افقونه رامینځته کیږي. دا ډول ښوونیز تحرک، یو مثبه ښونیز تحول ایجادوی. یو ښونيز تحرک او تحول، د کورنیو د اقتصادي پیاوړتیا سره د مستقیمې مرستې له امله د ځایی مشرانو او شوراګانو ملاتړ هم ترلاسه کولای شی، که چیرته د یو شه او سالم افهام او تفهیم پر اساس صورت اخلی..
پایله: یو داسي ښونيز پروګرام، یو داسي ښونیز ماډل، د مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونیزو علومو پرګنو او علمي څېړونکو ته د هېواد څخه، د تعلیمي فعالیتونو لپاره یو عملي لارښود هم وړاندې کولای شی. دا ښيي چې څنګه د مسلکي ښونځیو جوړښتونو پېداګوژیکي ارزښت لوړولو ښوونځي له لارې،  د ښوونیز نصاب له لارې، د فزیکي تګ راتګ د سختو خنډونو سره سره بیا هم د مهارتونو د پراختیا حق په عملي توګه پلي کېدای شي.
کلیدي کلمې زمونږ په دا ټولنیز بحث کې، مسلکي پېداګوژي ده، او پوښتنه دا ده، چې، څه رنګه کولای شو، چې، د زده کړې د ځای بدلون؛ استاد-شاګردي، چه نن صبا پلارونو اکثرا هلکانو لپاره او میندو اکثرا انجنو لپاره، همدا "استادی-شاګردی" وظایف انجام ورکوی، په څنګ يی، د مناسبو مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکی ښوونځیو په ذریعه تقویت او معاونت کړو؟
همین بحث اجتماعی ما به زبان دری نیز می‌تواند که، به عین شکل مطرح باشد وسوال را اینطور مطرح کنیم، که: 
چگونه میتوانیم "تعلیم و تربیت مسلکی" را و یا "آموزش‌های مسلکی" را، در بستر‌های محدود امروزی ارتقا بخشیم؟
ایجاد و فعالیت مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی، بر اساس آموختن به شیوه های "دوگانه-نظری و عملی"، در طول تاریخ،  در اکثر ممالک جهان که امروز در یک رفاهٔ اقتصادی به سر می برند، یک رول و نقش عمده و اساسی داشته است، زیرا آموزش مهارت‌های مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکي، جوانان مسلکی را بار می آورد، تولیدات، کیفیت تولیدات و هم کمیت تولیدات اشخاص مسلکی و حرفوی، در تناسب با اشخاصی که یک کار را به شیوهٔ مسلکی آن نیآموخته است، به مراتب بلند تر می باشد، لهذا "ایجاد و فعالیت مکاتب مسلکی برای دختران و پسران به عنوان یک مدل آموزشی تحول‌آفرین برای ولسوالی‌های روستائی افغانستان بوده می تواند، که هم ضروریات و احتیاجات اولیهٔ مردم عزیز ما را در همان ساحات مرفوع کند، همچنان با عث ارتقای تولیدات ملي و بلاخره در کل با عث ارتقای اقتصاد ملی، با عث رفاهٔ مردم عزیز ما گردد!
بیان این مسئله را میتوانیم، مثلا از اینجا بیآغازیم، که، دختران و پسران نوجوان و جوان در  ۴۱۲ ولسوالی افغانستان، از دیری بدینسو با محدودیت‌های شدید آموزشی، انزوای جغرافیایی و محرومیت دختران و زنان از آموزش‌های رسمی مکاتب مواجه هستند. سیستم رسمی و دولتی، متاسفانه از دیری بدینسو، آموزش‌های دوگانه (مکتب های مسلکي را با صنف های عملی)، برای دختران و پسران آماده نتوانسته است. از این رو، ایجاد ساختارهای آموزشی مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی، برای توسعه سرمایه انسانی و تأمین معیشت در همچو شرایط به‌شدت محدودکننده است، که نیازی حیاتی است، تا آنکه برای رفاه و سعادت مردم عزیز ما، اقلا در ۴۱۲ ولسوالی افغانستان عزیز، برای دختران و پسران، نظر به احتیاجات و ضروریات اولیهٔ مردم عزیز ما، مکاتب مناسب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی ایجاد و فعال شود!
جهت روش تحقیق این مدل مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی، آموزش مهارت های مسلکی را، از طرق "آموزش دوگانه مهارت‌ها، از طرق عملی و نظری" تبیین نموده می تواند. از منظر پداگوژی مسلکی، همچو یک "طراحی مدل پروگرام های درسی"  برای مکاتب مسلکی مورد نیاز مردم عزیز ما" می تواند سیستم سنتی و مقبول جامعهٔ افغانی ما را، یعنی همان رابطهٔ "استادی-شاگردی" را با روش‌های آموزش در مکاتب مسلکی از طرق "عملی و نظری" تلفیق کند. از طریق تحلیل کیفی سناریو، چگونگی تحول در مکان و بستر آموزش در همچو یک تحقیق بررسی شده می تواند:
مثلا، فعلا در اکثر روستا های افغانستان عزیز، ارتباط "شاگردی-استادی" به قسمی است، که اکثرا، مادران عزیز حیثیت استاد دختر های شانرا و پدران عزیز حیثت استادان پسران شانرا دارند، یعنی دختران و پسران نوجوان و جوان، اکثرا مهارت های شانرا از طرق تجربیات و آموخته های والدین شان به دست می آورند، هر گاه همین والدین، دختران و پسران، مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی، تخنیکي را به حیث معاون و مقوی در کنار خود داشته باشند، که مهارت های "عملی و نظری" آنها را در چوکات پروگرام های آموزشی مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی ارتقا داده بتواند، هر گاه بزرگان روستا ها نیز این شیوهٔ مناسب آموزش از طرق مکاتب مسلکی را، در روستا ها به مردم پیشکش و توصیه نمایند، در آنصورت بدون شک که دختران و پسران نوجوان و جوان با شوق و علاقه به مکاتب مسلکی رو می برند، تا آنکه مهارت های تولیدی شانرا افزایش دهند.
بدون شک، که در ابتدا، شاید، تقابل میان حق آموزش و هنجارهای محدودکننده موجود باشد، اما بدون شک که همچو محدودیت ها، از طرق یک گفتمان سالم و موثر، از طریق ایجاد و فعالیت مکاتب مسلکی مناسب (آموزش نظری و عملی) در یک بستر آموزش سالم و موثر حل می‌شوند: مثلا، به این صورت هم می شود، که، بخش عملی و حرفه‌ای در محیط امن خانه و خانواده باقی بماند، در حالی که تیوری و دانش مسلکی از طریق "مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی کم مصرف" در ساحات ارتقای مهارات های مسلکی دختران و پسران منتقل گردد.
مثلا: با مدولار ساختن نصاب آموزشی متناسب با بازار های مخصوص (مانند پروسس محصولات زراعتی، پروسس ساخت و ساز لبتیات، تولیدات البسه از طریق مسلک خیاطی، مکتب مسلکی قابله گی، مکتب مسلکی پرسداری یا نرسنگ، مکتب مسلکی نجاری، مکتب مسلکی گلکاری و معماری، مکتب مسلکی مالداری، مکتب مسلکی سرک سازی و جاده سازی، مکتب مسلکی ترمیم موتر و موترسایکل و بایسکل و غیره و غیره و غیره، که مناسب با رفع احتیاجات اولیهٔ مردم عزیز ما باشد". در آنصورت میتواند که افق‌های آموزشی خودکفا نیز شکل گیرند.
من فکر می کنم، که، همچو یک شیوه از مدیریت آموزشی برای دختران و پسران کشور که مناسب به روحیهٔ مردم عزیز ما باشد،، به دلیل نقش مستقیم آن در تاب‌ آوری اقتصادی فامیل ها و خانواده‌ ها، حتی، تائید و حمایت ساحوی را از سوی والدین، بزرگان روستا ها و یا بزرگان شورا های محلی را نیز  کسب خواهد نمود.
نوت: موضوع این ټولنیز بحث، موضوع این بحث اجتماعی، پیشنهاد یک طراحی را، پیشنهاد یک  مدل آموزشی را، و یا یک پیشنهادی یک راهنمای عملی را برای دانشمندان علوم تعلیم و تربیت و یا برای نخبگان علوم تربیتی در زمینهٔ فعالیت‌های آموزشی در سطح ملی ارایه می‌دهد. این پیشنهاد خواسته است، نشان دهد، که، چگونه از طریق ارتقای پداگوژیک ساختارهای مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی برای دختران و پسران عزیز وطن، و یک طراحی مناسب نصاب تعلیمی مکاتب مسلکی، می‌توان حق توسعه مهارت‌ ها را حتی در شرایطی بغرنج و مشکل و مغلق نیز، توسعه داد و به سمت رشد، داخل یک بحث اجتماعی نمود، و سمت مراحل اجرا، آنرا تقویت بخشید؟
سوال را به یک کلام میتوان اینطور مطرح کرد، که، چگونه میتوان از ورای پداگوژی مسلکی و ایجاد و فعالیت مکاتب مسلکی مناسب، تحول بستر آموزش؛ استادی-شاگردی؛ را، در افغانستان عزیز، از سطح خانواده به سطح مکاتب مسلکی، ارتقا بخشید؟

و من الله التوفیق
با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله
قاسم باز12.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png
قلم بدستان افغان هر خبر دروغین را نباید به عجله قضاوت کند . این راه هوشیاری ، چیز فهمی و وطندوستی نیست . 
افسوس بحال ستمیان سمرقندی کولابی میکنم  انها فکر میکند که تمام مردم افغانستان به مثل انها بی دانش هستند .  این عکس که انها توسط AI ساخته  موتر رنجر دروازه پیش روی ندارد.  لینا روزبه ، افغان انترنیشنل و همه نوکران ای ایس ای از قبیل ګروپ جمعیت ربانی ، شورا نظار ، پدرامها بشمول تورن اسماعیل هراتی  این عکس را نشر کرده . 
زندانی ساختن پنجصد خانم افغان انهم در هرات غیر قابل باور است  ، ایا این پنجصد خانم  پدر ، برادر ، پسر ، کاکا ، ماما و دیګر اقارب خیش و قوم ندارد که پرسان شانرا کند . 
در عکس موتر رنجر سبز قهوار سه نفر اصلآ یک نفر است .
شرم باد بشما دروغګویان بی حیا و بی شرم دیګان کولابی .  . 


 https://www.facebook.com/share/p/1BLSdB1vzP/
احمد آریا11.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

د ښاغلي عبدالباري جهان مقاله د یوې بلې ترخې او بې‌پرده واقعیت انعکاس دی، چې د طالبانو د واکمنۍ تر سیوري لاندې رامنځته کېدونکی دی؛ هغه واقعیت چې پکې تاوتریخوالی، ځپنه او د وګړو د بنسټیزو حقونو نقض ورو ورو په یوه عادي بهیر بدلېږي. لیکوال په خبرداری ډک ژبه ټینګار کوي چې د دې وضعیت پر وړاندې ټولنیز غبرګون اړین دی او عامه بې‌پروايي یو خطرناک عامل بولي.

د دې انځور ترڅنګ مهمه خبره دا ده چې د رژیم پلویان او د هغه تبلیغاتي دستګاه یا په معناداره چوپتیا کې ډوب شوي دي، یا د دې پېښو په اړه په څرګنده بې‌پروايۍ سره هڅه کوي عامه ذهنیت حاشیې ته او بې‌اهمیته او ستړې کوونکي بحثونو ته واړوي؛ هغه بحثونه چې نه له ټولنیز درد سره اړیکه لري او نه هم د هغه کړکېچ لپاره ځواب وړاندې کوي چې د دوی خوښ رژیم یې مسوول دی. دا چلند په حقیقت کې د انکار او د عامه افکارو د انحراف د هماغه پخوانۍ تګلارې دوام دی، چې په بحراني شېبو کې کارول کېږي.

دغه متن له همدې پلوه اهمیت لري، ځکه اجازه نه ورکوي چې دا تحمیلي چوپتیا او دا قصدي انحراف د واقعیت ځای ونیسي

قاسم باز10.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​جناب حیدری**!
تدوین کننده ګان اولین قانون اساسی دولت جمهوری افغانستان افراد سرشناس عالم دانشمند و اکثر ۹۵ فیصد اشخاص وطندوست بودند ، نمی دانم چرا یک تعداد عقدی و عاشق پست دولتی انقدر غرق عقده حقارت هستند که فرق بین خوب و خوبتر کرده نمی تواند .
تدوین کننده ګان قانون اساسی اولین جمهوریت که مربوط بخش عدلی کشور میشدند عبارت بودند از :
۱ - پوهاند وفی الله سمیعی وزیر عدلیه و لوی څارنوال
۲ - پوهاند عبدالسلام عظیمی عضو ستره محکمه
۳ - اقای داکتر واحدی ریس قوه قضایی 
۴ - داکتر عنایت الله ابلاع
۵ - پوهاند قاسمیار عضو ستره محکمه 
۶ - ریس تمیز ...... 
۷ - عبدالهادی هدایت مرستیال لوی څارنوال 
۸ - یار محمد دلیلی څارنوال ریس تعقیب جرایم مامورین .ووو
لست همه اعضای تدوین کننده ګان قانون اساسی اولین جمهوریت در جریده رسمی وزارت عدلیه موجود است .
جالب تر اینکه یګان بزرګوار چشم پت و غرق در عقده چوکی فریاد میکشد میګوید که اکثره اعضای تدوین کننده قانون اساسی اولین جمهوریت کمونستان انهم پرچمیان بودند این جناب معظم در عین مقاله خود باز میفرماید که قانون اساسی دوران داکتر نجیب الله یکی از بهترین قوانین بود ، من نمی دانم که قانون اساسی داکتر نجیب الله را کدام ظاهرشاهی، میوندوالی ، کدام اخوانی و کدام سر سپرده طالبی نوشته و تصویب نموده بود که انقدر مورد توجو جناب عالی ګشته .؟ 
جای تاسف است که امروز این دوست سابق عمرجان میګوید که در قانون جمهوری داودخان بالای کیش شخصیت بسیار تاکید شده بود به این معنی که داودخان بخود کیش شخصیت داده بود ، این بیچاره نمی داند که بعد از داودخان هر که بقدرت میرسید عین مقام میداشت ان فرد چی عمرجان می بود چی تره کی خان ، چی قاسم جان و چی محمد داود . 

حشمت10.06.2026سویدن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
Top Iran official: Trump & Iran's supreme leader will not meet

 


احمد آریا10.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

جناب محترم آقای رحیم شنسب،

از لطف، توجه و تقریظ ارزشمند و پرمحتوای شما در استقبال از کتابم «به سوی پایان تاریخ» صمیمانه سپاسگزارم. نکات دقیق و نگاه ژرف‌تان به اهمیت تاریخ و جایگاه این اثر برای من مایه دلگرمی و افتخار است.

امیدوارم این کتاب بتواند در مسیر گفت‌وگو و شناخت بهتر تحولات جوامع انسانی، سهم کوچکی ادا کند. از حسن نظر و حمایت فرهنگی شما بار دیگر تشکر می‌کنم.

با احترام
آریا

احمد آریا10.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

در پاسخ به نوشته اخیر داوود مومند، لازم می‌دانم به‌روشنی یادآور شوم که آنچه بار دیگر در متن او مشاهده می‌شود، نه نقد فکری است و نه بحث علمی، بلکه ترکیبی از اتهام‌زنی، برچسب‌سازی و استفاده از ادبیات تحقیرآمیز است؛ روشی که بیشتر به تخریب شخصیت شباهت دارد و نیاز به بازخواست دارد.

او به خود اجازه داده است که در جایگاه داوری هویت‌ها بنشیند و با القاب سیاسی، قومی و ایدیولوژیک درباره دیگران حکم صادر کند. این در حالی است که هیچ فردی به‌عنوان پولیس زبان، قاضی فرهنگ یا مرجع تعیین هویت دیگران مقرر نشده است.

زبان، ملک شخصی هیچ جریان و هیچ فردی نیست. زبان یک پدیده زنده، تاریخی و پویاست که در بستر جامعه رشد می‌کند و تحول می‌یابد. اگر چنین نمی‌بود، امروز همه ما ناگزیر بودیم با همان ساختارهای منسوخ قرن‌های گذشته، بدون نقطه‌گذاری و بدون معیارهای نوشتاری معاصر سخن بگوییم و بنویسیم.

تناقض آشکار در رفتار او این است که از یک‌سو از «اصالت» سخن می‌گوید، اما از سوی دیگر از تمام ابزارهای زبان امروزی و ساختارهای نوشتاری استفاده می‌کند؛ ابزاری که دقیقاً محصول همان تحول تاریخی است که او ظاهراً با آن دشمنی می‌ورزد.

از سوی دیگر، تکرار اتهامات قومی و سیاسی علیه نویسنده، هیچ نسبتی با نقد ندارد و صرفاً تلاشی بیمارگونه برای منحرف کردن بحث از سطح استدلال به سطح خصومت و ارضای عقده‌های شخصی است. چنین رویکردی نه قابل دفاع است و نه کمکی به روشن شدن حقیقت می‌کند.

بحث‌ها یا مقالاتی که حدود سه سال پیش در مورد طالبان یا نقش عوامل منطقه‌ای در تحولات افغانستان مطرح شده‌اند، در چارچوب تحلیل سیاسی بیان گردیده‌اند و به هیچ عنوان به معنای توهین به هیچ قوم یا هویت جمعی نبوده‌اند. اما این فرد عامدانه تلاش می‌کند یک بحث سیاسی را به دوسیه‌ای از برچسب‌های هویتی و اتهامات شخصی تبدیل کند؛ امری که نشانه آشکار ناتوانی در مواجهه با استدلال است.

همچنین لازم است روشن شود که اگر پیش‌تر سخن از مراجعه به مراجع عدلی و قضایی با این وب‌سایت مطرح شده است، در پاسخ به روند مستمر بدنام‌سازی و اتهام‌پراکنی‌های داوود مومند بوده است، نه به‌عنوان ابزار تهدید، بلکه به‌عنوان یادآوری حدود مسئولیت حقوقی در قبال گفتار.

در پایان، اگر واقعاً به گفت‌وگو و نقد باور می‌داشت (که تجارب حاصل‌شده خلاف آن را نشان می‌دهد)،  به‌جای نقش‌آفرینی در جایگاه قضاوت‌های خودساخته درباره زبان، فرهنگ و هویت دیگران، می‌شد با متانت مسئولانه سخن می‌گفت نه با اتهام. تاریخ اندیشه با برچسب‌زنی پیش نرفته است، بلکه با منطق، نقد و پذیرش گفت‌وگوی واقعی رشد کرده است؛ صرف‌نظر از اینکه شخص در کدام سطح و جایگاه اجتماعی و فرهنگی قرار دارد.

Hazarzbek Tajiashtun10.06.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​سیاست، حیله‌گرانه‌ ترین و فریبنده‌ ترین بازی‌ قدرت است که تاکنون خلق و در عمل پیاده گردده است:

هر بار که طالبان تحت فشار قرار می‌گیرند، دوست ستراتیجیک, اهداف غیرنظامی را فورا در افغانستان طوری بمباران می‌کند که حتی گوش و بینی مقامات رسمی خراش هم نمی گردد. اما این اقدام حسابی، تأثیر موثر ومطلوبی خود را دارد که فشار همان زمان را کاملا از طالبان به جای دیگری مسیر میدهد!

Rahim Shansab10.06.2026امریکا http://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png
​جای نهایت مسرت و خرسندی است که خبر نشر کتاب ( به سوی پایان تاریخ ) اثر ارزشمند به قلم دانشمند فرهیخته و فاضل گرامی، جناب آریا، در اینصفحه انعکاس یافته است.

بی‌گمان تاریخ را «مادر علوم» گفته‌اند؛ زیرا تاریخ‌نگار برای روایت درست رویدادها و تحلیل سیر تحولات بشری، نیازمند دانش گسترده و آگاهی عمیق از ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مناسبات انسانی است. مورخ با تکیه بر این دانش، گذشته را از مبدأ تا مقصد بررسی می‌کند و درپرتو آن، مسیر حرکت جوامع و چشم‌انداز آینده جهان را به تصویر می‌کشد.

مطالعه این اثر گرانسنگ نه تنها جذاب و خواندنی، بلکه برای هر علاقه‌مند به شناخت تاریخ و تحولات جوامع بشری، ضروری و سودمند است. خوشبختانه فراهم بودن امکان دسترسی به این کتاب از طریق آمازون نیز بهره‌گیری از آن را برای خوانندگان آسان‌تر ساخته است.

نوشته‌ها، پژوهش‌ها و آثار علمی و ارزشمند نویسنده که پیش از این در رسانه‌ها منتشر شده‌اند، خود گواه روشنی بر اعتبار علمی، ژرف‌نگری و توانایی پژوهشی ایشان است و اهمیت این اثر را پیش از مطالعه آن نیز به‌ خوبی نمایان می‌سازد.

با آرزوی موفقیت‌های بیشتر برای نویسنده ارجمند و استقبال گسترده اهل دانش و فرهنگ از این کتاب ارزشمند


محمد داؤد مومند10.06.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​محترم داکټر خالدی صاحب

وروسته د سلام او نیکو تمنیاتو څخه.

د (افغان) د کلمی په ارتباط تاسی ته لسان الغیب رحمن مومند بابا او ستر لارښود خوشحال بابا هغه دوه بیتونه په عرض رسوم، کوم چی نږدی څلور سوه کاله دمخه ویل شوی دی.

رحمان بابا فرمایی:

چی کشور د افغانانو معطر شی

د هربیت مصرع می زلفی د خوبان کړه

همدا راز د رزم د ډګر قهرمان او د بزم د انجمن شمعی ستر خوشحال بابا فرمایلی دی:

د افغان په ننګ می وتړله توره 

ننګیالی د زمانی خوشحال خټک یم

علامه ډاکټر اقبال په خپل یو ه بیت کی خوشحال بابا د (حکیم ملت افغانیان ) په نامه یاد کړی دی.

مننه

ع، تره کی08.06.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

تمنیات نیک به محترم حسیب الله جان !

شما طی تبصره خود بالای صحبتی که با تلویزیون ښاغلی هوتکی داشتم به دو نکته اشاره کرده اید :

چګونګی کرکتر محمد داود خان و معروض شدن مردم به تروماتیزم کتلوی بدنبال تهاجمات خارجی و جنګ های داخلی.

۱ـ  سردار محمد داود شخصیت اثر ګذار در مقطع ۶۰ سال ( صدارت و جمهوریت ) تاریخ معاصر سیاسی افغانستان قیاس میشود. این اثر ګذاری پهلو های مثبت ( رفورم های اقتصادی و اجتماعی، تعمیق ناسیونالیزم افغانی، تأکید بر داعیه پښتونستان، تعقیب سیاست بیطرفی و ... ) و منفی ( ائتلاف سیاسی با جناح پرچم، اعتماد مبالغه آمیز به دوستی با شوروی، تشکیل حکومت از اشخاص متملق و فرصت طلب و رهبری کودتا به هدف سقوط سلطنت ) داشت.

داود خان در زمان صدارت به این دلیل در تلاش کودتا نیافتاد که با سلطنت اختلاف نداشت. انګیزه کودتا اقدام غیر منصفانه سلطنت در جلوګیری داود خان از فعالیت های سیاسی طبق حکم قانون اساسی بود.

عالی ترین مظهر خود محوری سردا ړداود، قانون اساسی ۱۹۷۷ بود ( مراجعه شود به کیش شخصیت در اولین قانون اساسی جمهوریت ـ  آرشیف نویسنده )

داود خان عشق دیوانه وار به وطن داشت. آمادګی دادن قربانی مجموع خانواده در دفاع از وطن صفحه یی از تاریخ حماسی قرن اخیر کشور به حساب میاید که برای نسل های آینده منبع الهام در دادن قربانی در راه وطن است.

ـ  محترم حسیب الله جان در تبصره خود بیک مطلب علمی اشاره کرده است و آن عبارت از تروماتیزم کتلوی ناشی از اشغال خارجی و جنګ های داخلی در افغانستان است. تحقیق دقیق درین موضوع علمی که به نتیجه حقوقی مطالبه غرامات جنګ منتهی شود، باید بیک حکومت ملی دارای شناخت و اعتبار ین المللی حواله شود.

 تشکر از تعارفات جناب حسیب الله‎

 دوکتور ع، تره کی

حسیب الله08.06.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​بحث اجتماعی: آیا ایجاد مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی برای دختران و پسران، اقلا در ۴۱۲ ولسوالی های افغانستان عزیز مشکلات اجتماعی و اقتصادی مردم عزیز ما را کاهش داده می تواند؟

د ۱۹۷۹ میلادی کال راهیسې په افغانستان کې، څو لسیزې مخرب جګړې، د طالبانو اوسنۍ واکمني او په ۴۱۲ ولسوالیو کې د نجونو او هلکانو لپاره د مناسبو، موثرو، مثمرو مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونځیو جوړول او فعالیت، د ساینسي لیدلورو له مخې داسې تحلیل کېدای شي:
۱. د تاریخي پړاوونو تحلیل (له ۱۹۷۹ څخه تر اوسه):
  • د ارواپوهنې لیدلوری ( او یا له روحیات علم لیدلوری):
    • پرله پسې صدمې (ټروما): د شوروي له برید، کورنۍ جګړې او د امریکا له شتون څخه رامینځته شوې جګړې د خلکو په روان کې ژورې او اوږدمهاله صدمې (PTBS) پاتې کړې دي. دا رواني ستونزې د نسلونو په بدلون سره له ټولنیزو لارو ماشومانو ته هم انتقال شوې دي.
    • اوسنۍ واکمني یا د افغانستان اسلامی امارت واکمني او دوامداره اتصادی سټریس: اوسنی وضعیت په ټولنه کې د  اقتصادی ضعف لامل شوی ده، چې باید د طالبانو مشرانو هم په دی باره کې دقیق غور وکړی او له پخاخه او صادق اقتصادی متخصصینو څخه مشوره و نظریات ومنی. په ځانګړې توګه د نجونو پر زده کړو محدودیت د هغوی راتلونکی بند کړی او د خپګان او حتی دځينو کسانو د ډیپریشن سبب شوی دی، چې باید دقیق غور پکشی وسي.
  • د ټولنپوهنې لیدلوری (جوړښت او حافظه):
    • کلتوري صدمه: څلويښت کړنیز جګړو د افغانستان دودیز ټولنیز جوړښتونه او د کلیو د همکارۍ سیستمونه زیانمن کړل. تاوتریخوالی په ټولنیزه حافظه کې د شخړو د حل د یوې "عادي" وسیلې په توګه ځای پرځای شو.
    • د ټولنیز هویت نباید ضعیف سی: اوسنی نظام هڅه کوي چې په ټولنه کې دیني مفاهیم رامینځته کړي، دا ښه کار ده، مګر نباید د ماشومانو او د ښځو د مشکلاتو په ساحاتو کې، کم توجه يي او بی غوري صورت اخلی، له دی کبله چې ماشومان، ځوانان او ښځو هم په عامه ډګر کې خپل سپيڅلي ځای او لوړ مقام لرې، چې دا د هیواد په کلتوري حافظه کې نن صبا یو  نوی تحول ته اړتیا لری!
۲. انجنو او هلکانو لپاره د مناسب مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونځیو د جوړولو اغیزه (په ۴۱۲ ولسوالیو کې):
  • د اړتیا له مخې: دا ښوونځي ځوانانو ته د کار د مهارتونو، مثلا: (لکه د بایسکل ترمیم، د موترسایکل ترمیم، د موتر ترمیم، د موبایل ترمیم، په معماري ساحاتو کې، په نجاري ساحاتو کې، په ناتوانی ساحاتو کې،  په زراعتي ساحاتو کې، په مالداري ساحاتو کې،  او یا انجنو لپاره مثلا د خیاطي، قابلګی، تدبیر منزل او هرو مرو هم په نورو ساحاتو کې) په ښودلو سره د بې وسۍ احساس له منځه وړي او هغوی ته شخصیتي او فردي وړتیا ورکوي. مناسب او منظم تعلیمي چاپیریال نه یوازی اقتصادی ثبات، بلکه هم د رواني ثبات او د اعصابو د ارامښت لپاره خورا اړین دی. د نجونو لپاره، دا ډول سالم او ګتوره مرکزونه کولی شي په ټولنیزه کچه خوندي ځایونه رامینځته کړي، چې د زمونږ ګران ولس احتیاجات او ضروریات مرفوع کولو لپاره، زمونږ ملي اقتصاد ته هم ګټوره وي. 
  • د ټولنپوهنې له مخې: که چیرته، مثلا، په ټولو ۴۱۲ ولسوالیو کې،  یو داسي پروګرام پلي کول د لیرې پرتو سیمو ترمنځ کلتوري او ټولنیزې اړیکې هم  رغوي. دا کار د "هوسني نسل" مفکوره او مهارتونه بدلوي، ارتقا ورکوی او د اقتصاد په پیاوړتیا سره د جګړې د اقتصاد ځای نیسي. بی له شکه، چې، د بریالیتوب لپاره، داسي مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونځي باید د سیمه ایزو دودونو او مشرانو سره همغږي وي ترڅو په ټولنه کې ومنل شي. مګر مسلکي او علمي طراحي يی، باید په همدی ساحه کې، د معارف وزارت مسؤلین طراحي کړي!
خلاصه:
د همدا "ټولنیز تروما" په مقابل کې، چې، د څلويښتو جګړیزو کلونو څخه سر چینه اخیستی دی، یعنی د همدا "کولکتیف تراوا" کمولو لپاره، انجنو او هلکانو لپاره په ګران افغانستان ٤١٢ ولسوالیو کې، د مناسبو مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښونځیو ایجاد او فعالیت، ممد و موثر واقع کیږی: په ګران افغانستان کې د اوږدمهاله "ټولنیز تراما" د رواني صدمې د کمولو لپاره، په ټولو سیمو کې د مسلکي ښوونځیو پراخول وړاندیز کیږي. دغه مفهوم هڅه کوي چې د فردي وړتیاوو او مهارتونو د لوړولو له لاري نو ځوانانو او ځوانانو لپاره شخصی یا فردی او ټولنه ته اقتصادی ثبات رامینځته کړي او په ورته وخت کې د اقتصادي فرصتونو په رامینځته کولو سره ټولنیز جوړښتونه بیا ورغوي.
آیا زما، د پښتو په متن کې، کومه اصطلاح یا مفهوم شته چې تاسو یې په اړه نور وضاحت غواړئ؟


و من الله التوفیق

په فائقه احترامات

حسیب الله

حسیب الله08.06.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

برنامهٔ عالی جناب محترم حبیب هوتکی را که در آن برنامه شخصیت بزرگ ملی کشور و حقوق دان ورزیده جناب محترم دکتور محمدعثمان تره کی مهمان آن برنامه بودند، به دقت به مشاهده گرفتم: اظهارات عالی جناب محترم داکتر صاحب تره کی، بخشی از واقعات پنجاه سال اخیر افغانستان را در بر داشت، که امید وارم هر هموطن عزیز ما این برنامهٔ عالی را بشنود و ببیند، تا به اصطلاح از حالت و وضعیت پنجاه سال اخیر افغانستان، از لابلائی واقعیت های تاریخی، کسب اطلاعات و معلومات نماید!
بدون شک که جناب محترم داکترصاحب محمدعثمان تره کی، به حیث یک شخصیت بزرگ ملی کشور، به حیث یک حقوق دان ممتاز کشور، از جمله افتخارات افغانستان عزیز ما هستند، که با سر بلند واقعیات تلخ پنجاه سال اخیر را، در این برنامه برای ما اظهار می‌دارند. اینکه برخی از سطحی نگرانی که دچار "توهمات علمی" گردیده و قدر همچو توضیحات و تشریحات جالب و علمی جناب محترم تره کی صاحب را نمی دانند، و یا از درک و فهمیدن چنین حقایق و واقعات تاریخی عاجز اند، مربوط می شود، به سطحی نگری شخصی آن افراد و اشخاص. در غیر صورت چه نیازی است، که به اظهارات علمی یک حقوق دان معظم کشور، سر تعظیم را فرو نیآورد؟
از خلال اظهارات دقیق و علنی جناب محترم داکتر تره کی، برداشت من این است، که پس از کودتای هفت ثور و پس از تهاجم نظامی شوروی در سال ۱۹۷۹ میلادی و همچنان در خلال دهه های جنگی پس از آن تجاوز نظامی و دوره های اشغال افغانستان توسط شوروی و بعد توسط ایلات متحدهٔ امریکا، در افغانستان عزیز ما جنگ ها و خشونت های زیاد و فراونی انجام یافته است، که جسم و روان کشور و بلخصوص "روان اجتماعی" افغانستان عزیز ما را شدیدا مجروح، زخمی و ملتهب گردانیده است: یعنی چهل پنجاه سال جنگ، به نظر من، چنان جسم و روان اجتماع ما را ضربه زده و مصدوم گردانیده است، که حتی می‌توان گفت که، این تجاوزات نظامی و این جنگ های ویرانگر و خونین، با عث یک نوع "ترومای جمعی" نیز شده است:
به عبارت دیگر: از آنجائیکه کشور های متجاوز خارجی، در افغانستان عزیز ما که، یک کشور مولد صلاح هم نیست، در پنج دههٔ اخیر، به حدی جنگ ها، تجاوزات و صدور اسلحه های شانرا انجام داده اند، که از اثر خسارات ناشی از جنگ های تحمیلی و تجاوزات نظامی شان، نه تنها اینکه افسردگی های فراوان را در افغانستان عزیز ما بار آورده اند، نه تنها اینکه به اصطلاح "جگرخونی های عمیقی" را در افراد جامعهٔ عزیز ما ایجاد نموده اند، بلکه از اثر فشار های ناشی از جنگ ها و ناشی از صدمات روانی، در افغانستان عزیز ما یک نوع "ترومای جمعی" را ایجاد نموده اند، که باید خسارات این جنگ های تحمیلی شانرا، به مردم عزیز ما بپردازند!
"ټولنیز تروما"، "اجتماعی تروما"، فقط یو عبارت نه دی، بلکه "ټولنیز خپګان" یوه "ګده روانی ضربه ده"، چې باید دخیل خارجی ممالک، د جنګي خسارات په حیث، زمونږ ګران ولس ته، دا جنګي خسارات تادیه کړي!

یعنی:
څرنګه چې افغاني ټولنه په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد د وسله وال تیري راپدیخوا سختې رواني صدمې (اجتماعي ټروما) لیدلي دي، نو افغان ولس د دې له صدمې وروسته رواني فشارونو د کمولو او له منځه وړلو لپاره دقیقو ملاتړونو ته اړتیا لري.
از آنجایی که جامعه افغانستان پس از تهاجم مسلحانه اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۷۹ به شدت آسیب دیده و دچار ترومای جمعی شده است، مردم افغانستان برای کاهش و رفع این فشارهای روانی پس از صدمه (جگرخونی‌ها)، به حمایت‌های دقیق نیاز دارند.

نوت: موضوع پرداخت و تادیهٔ خسارات "ترومای جمعی" در افغانستان عزیز ما، مربوط به کشور های ذیدخل خارجی می شود، که در طول نیم قرن اخیر، از اثر جنگ های تحمیلی شان، در کشور ما یک نوع "ترومای جمعی" و یا یک نوع "ګده روانی ضربه" یا یک نوع ټولنیز تروما" را ایجاد نموده اند، که باید این بخشی از خسارات جنگی را نیز تادیه کنند و یا بپردازند.


و من الله التوفیق
با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله

ع واحد 08.06.2026سدني/FotoGallary/CountryIcons/AUs.png

شنیدن کی بود مانند دیدن
خدمت استاد محترم جناب ع. ن. صاحب،
با عرض سلام و احترام.
مصاحبهٔ اخیر شما با ژورنالیست جناب هوتكي را با علاقه دنبال کردم. بدون تردید، شما به‌عنوان یکی از شخصیت‌های برجستهٔ دورهٔ شاهی و از نزدیکان آن نظام، شناخت عمیق و تجربهٔ ارزشمندی از آن دوران دارید و قضاوت شما دربارهٔ بسیاری از رویدادهای آن زمان برای نسل‌های بعدی قابل توجه است.
با این حال، به باور من نمی‌توان تحولات خونین و سرنوشت‌ساز ٤٨ سال اخیر افغانستان را جدا از زمینه‌ها و شرایطی که در دههٔ دموکراسی و سال‌های پایانی نظام شاهی شکل گرفت، مورد ارزیابی قرار داد. هیچ تحول سیاسی، نظامی یا اجتماعی در خلأ به وجود نمی‌آید. همان‌گونه که دستاوردهای هر دوره باید دیده شود، کمبودها، اشتباهات و فرصت‌های از دست‌رفته نیز نباید نادیده گرفته شوند. امروز اسناد، خاطرات، تحقيقات ‌ها و آثار فراوانی در دسترس است که امکان بررسی منصفانه‌تر آن دوره را فراهم می‌سازد.
اگر شهید محمد داود خان حقیقتاً جا طلب می‌بود، این پرسش مطرح می‌شود که چرا در دوران صدارت خویش و حتی در سال‌های نخست پس از کناره‌گیری از قدرت، زمانی که هنوز در میان افسران و نیروهای مسلح افغانستان نفوذ قابل ملاحظه‌ای داشت، برای تحقق آن اقدام نکرد؟
آنچه من از مرحوم پدرم شنیده‌ام این است که شهید محمد داود خان بارها مرحوم رسولی را از ورود به فعالیت‌های نظامی و اقدامات شتاب‌زده برحذر داشته بود. همچنین اگر به خاطرات و نوشته‌های داکتر شرق مراجعه شود، شواهدی در تأیید این موضوع یافت می‌شود.
از سوی دیگر، در آخرین ملاقات میان شهید محمد داود خان و داكتر شرق، پیش از اعلام جمهوری، گفته می‌شود که شهيد داود خان نسبت به موفقیت و پیامدهای این تحول ابراز نگرانی و تردید کرده بود. حتی روایت شده است که هنگام حرکت به سوی رادیو کابل، دست به دعا برداشت و گفت:
«اگر این تحول به خیر و صلاح افغانستان نباشد، امیدوارم زنده به رادیو کابل نرسم.»
درستی یا نادرستی این روایت را باید مورخان بررسی کنند، اما نقل چنین سخنی نشان می‌دهد که حتی خود شهيد داود خان نیز نسبت به آینده و سرنوشت این اقدام اطمینان کامل نداشت و سنگینی مسئولیت آن را احساس می‌کرد.
تاریخ افغانستان بیش از هر چیز نیازمند مطالعهٔ بی‌طرفانه، نقد منصفانه و دوری از قضاوت‌های احساسی است. تنها از این راه می‌توان از اشتباهات گذشته درس گرفت و تصویری روشن‌تر از واقعیت‌های تاریخی به نسل‌های اينده داشته باشيم.​

احمد آریا08.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​سعید صاحب، با شما کاملاً موافقم. بی‌شک در فرهنگ مردم ما مثلی است که می‌گوید: «او آیینه‌اش را گم کرده است.» این مثل مصداق حال همان کسی است که شما به او اشاره کرده‌اید؛ کسی که کارنامه‌هایش کابوس شب‌های اوست.

حمید سالم07.06.2026میدان وردک/FotoGallary/CountryIcons/AF.png

حضور جناب «سعید» از کابل!

سلام تقدیم تان باد. برای تحکیم وحدت ملی، اگر تا اکنون نشنیده باشید، لطفاً به برنامة ذیل گوش دهند

دا څلور نښې چې په چا کې وې د هغوې نظر لګې ځان ترې ساتې | شيخ عبدالحمید حماسی صاحب بيان:

 

خرسند باشید.

حمید سالم

محمد داؤد مومند07.06.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​شخصیت ممتاز و مبارز بزرگ ملی و لوی استاد حقوق، تره کی صاحب!

بعد از عرض مراتب سلام، ادب و تمنیات نیک

این قلم با نظریات و افکار وطن خواهانه و مبارزۀ قهرمانانه شما علیه اشغال کشور توسط قوی اشغالگر شوروی و زندانی شدن تان مطلع میباشم و یکی دو بار سعادت ملاقات شما نیز، برایم میسر گردید.

دیروز مصاحبۀ شما را با حبیب جان هوتکی شنیدم، من از جزئیات مبارزه ای پوهنتونی تان به این تفصیل اطلاع نداشتم و یا هم ذهن قاصر من آن را فراموش کرده است، با این تذکر که حدود 35 سال قبل سید اصیل وپاک سرشت استاد هاشمیان، در مجله ای ملی و انقلابی آیینه افغانستان در زمینه معلوماتی ارائه نموده بود.

گرچه سوانح شخصیت ملی و مبارز شما مانند آفتاب روشن است و هیچ اوباش مزدور نمیتواند با بی ادبی های سخیف خود آن را مخدوش سازد  به جز رو سیاهی خودش و اقران او، مع الوصف التجای من از جناب شما این است که شرحی از فعالیت های اکادمیک و نحوۀ مبارزۀ قهرمانانه ای تان را علیه تجاوز شوروی و حکومت مزدوران شوروی به شمول اخطار های که به شما در وقت حکومت سردار صاحب از طرف مزدوران کرملن در نظام داده شده بود ضمن یک مضمون مشرح بدست نشر بسپارید، تا هم وطنان بدانند که به قول داکتر اقبال:

بال بلبل دگر و بازوی شاهین دگر است

با عرض حرمت

ارادتمند شما داؤد مومند

سعيد07.06.2026كابل/FotoGallary/CountryIcons/AF.png
در صفحهٔ آریانا افغانستان تقریباً هر بحث و هر موضوع ملی با حضور یک آدرس مشخص به میدان جنجال، تخریب و دشمنی تبدیل می‌شود. این شخص چنان در هر موضوع مداخله می‌کند که گویی هیچ هدفی جز برهم زدن فضای سالم بحث و آلوده ساختن هر گفت‌وگوی فکری ندارد.

در نوشته‌های او کمتر می‌توان نشانی از علاقه به افغانستان، مردم افغانستان و منافع ملی این کشور یافت. هر موضوعی، خواه تاریخی باشد یا سیاسی، فرهنگی باشد یا اجتماعی، سرانجام به همان ادبیات تکراری، خصومت‌آلود و تفرقه‌افکنانه ختم می‌شود. به جای ارائهٔ تحلیل مستند و استدلال منطقی، بیشتر شاهد حملات شخصی، تحریف واقعیت‌ها و تلاش برای ایجاد کینه و اختلاف میان اقوام و گروه‌های مختلف هستیم.

نویسنده‌ای که واقعاً به سرنوشت یک ملت علاقه‌مند باشد، حتی در شدیدترین انتقادهای خود نیز حرمت حقیقت، انصاف و منافع عمومی را حفظ می‌کند. اما وقتی کسی در هر بحثی تنها به دنبال تحقیر دیگران، تخریب شخصیت‌ها و ایجاد جنجال باشد، این پرسش به‌صورت طبیعی مطرح می‌شود که انگیزهٔ اصلی او چیست و از این همه دشمنی و نزاع چه سودی می‌برد؟

بسیاری از خوانندگان سال‌هاست که این روش را مشاهده می‌کنند. هر جا سخنی از وحدت ملی، هویت افغانستان، تاریخ کشور یا منافع مردم مطرح شود، این شخص با همان ادبیات شناخته‌شده ظاهر می‌شود و می‌کوشد مسیر بحث را از گفت‌وگوی سالم به سوی جدال و تنش منحرف سازد. نتیجه آن است که به‌جای روشنگری، فضای بی‌اعتمادی و خصومت گسترش می‌یابد.

با وجود همهٔ این‌ها، باید به مسئولان آریانا افغانستان آفرین گفت که هنوز ظرفیت شنیدن و تحمل چنین نوشته‌هایی را دارند، با این حال، آزادی بیان نباید با مسئولیت‌گریزی اشتباه گرفته شود. هر نویسنده‌ای در برابر حقیقت، تاریخ و افکار عمومی مسئول است و نمی‌تواند برای همیشه پشت جنجال، شعار و تخریب پنهان شود.

محمد داؤد مومند06.06.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​لوی استاد تره کی صاحب!

افغان جرمن هښیار تیا وکړه او دا طوق لعنت یی د خپلی غاړی څخه لیری کړ، اوس دا طوق لعنت زموږ غاړی ته په نصیب شوی دی.

زه به په راتلونکی کی دده د خولی خوند ښه کړم ( هر فرعون لره موسی شته)

ستر لارښود خوشحال بابا فرمایی:

زه خوشجال کمزوری نه یم چی په ډار کړم. 

دده د بیت د چوب نه به ده ته چوکه جوړه کړم

زه ددی طوق لعنت د تهدید او تخویف او د انګریزی په اصطلاح (بلک میل blackmail ) یعنی دده د آیس او فدرال پلیس نه ډاریږم.

په درناوی 

احمد آریا06.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

آقای ع. تره‌کی،

از آنجا که نام مرا به گونه‌ای غیرمستقیم در کامنت خود مطرح کرده‌اید، ناگزیرم چند نکته را روشن سازم.

نخست این‌که سخن گفتن از «دست و یخن شدن» و «چرندیات» از جانب کسی که سال‌ها در مقام مدافع و مبلغ رژیم طالبان قلم زده است، اندکی طنزآمیز به نظر می‌رسد. طالبان نه محصول مناظره‌های علمی و فرهنگی، بلکه حاصل دهه‌ها خشونت، حذف، سرکوب و سیاست‌های ویرانگری‌اند که هزاران افغان قربانی آن شده‌اند. از این رو، اگر قرار باشد درباره منش گفت‌وگو و تحمل نظر مخالف سخن گفته شود، شاید بهتر باشد این درس از جانب کسانی ارائه گردد که دست‌کم سابقه دفاع از استبداد فکری و سیاسی را در کارنامه خود ندارند.

دوم، شما از «شهامت» سخن می‌گوئید، در حالی که طی سالیان گذشته هرگاه مقالات و ادعاهایتان مورد نقد مستند و علمی قرار گرفته‌اند، به جای پاسخ به اصل استدلال‌ها، سکوت یا حاشیه‌روی را ترجیح داده‌اید. نقدهای من بر نوشته‌های شما همچنان موجود است و خوانندگان می‌توانند قضاوت کنند که کدام طرف استدلال آورده و کدام طرف به کلی‌گویی بسنده کرده است.

سوم، ظاهراً باز شدن دوباره دروازه‌های افغان‌ ـ ‌جرمن برای شما چنان مایه شعف شده که آن را به سندی برای صدور احکام علیه دیگران تبدیل کرده‌اید. اما اگر قرار باشد موضوع آمدن و رفتن افراد به آن سایت مطرح شود، بد نیست پیش از داوری درباره دیگران، علت بسته شدن و سپس بازگشایی مجدد همان دروازه‌ها را برای خوانندگان توضیح دهید؛ زیرا شما در این زمینه از بسیاری افراد آگاه‌ترید.

و سرانجام، برخلاف تصور شما، دلیل قطع همکاری من با افغان ‌ـ‌ جرمن نه ترس از نقد بود و نه ناتوانی در گفت‌وگو، بلکه موضع‌گیری شخصی و جانبدارانه فردی بود که از قضا با همان حلقه فکری‌ای نزدیکی داشت که شما نیز به آن تعلق خاطر دارید. تفاوت در این است که من این موضوع را آشکارا بیان می‌کنم، در حالی که برخی دوستان ترجیح می‌دهند پشت حملات کنایه‌آمیز پنهان شوند.

به هر حال، استفاده از صفحه آریانا افغانستان برای حمله به خود آریانا افغانستان، آن هم توسط کسی که سال‌ها از فضای باز، تحمل نظر مخالف و بی‌طرفی نسبی این وب‌سایت بهره برده است، بیش از آن‌که نشانه قدرت استدلال باشد، نشانه کمبود استدلال است. وقتی استدلالی در میان نباشد، معمولاً دشنام و طعنه به میدان آورده می‌شوند؛ ابزارهائی که شاید برای لحظه‌ای گرد و خاک برپا کنند، اما هیچ حقیقتی را ثابت نمی‌کنند.


ع، تره کی05.06.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

​متشکر و ممنون از ښاغلو مومند و حسیب الله جان. شخص مخاطب شما در دست و یخن شدن بی موجب با دیګران آنقدر مبالغه کرده بود ک سایت افغان ـ جرمن که حوصله فراخ در تحمل ګپ های ته و بالا دارد، وی را از خود راند،  دست او را از یخن همکاران قلمی خود کوتاه کرد و دامان خود را از چرندیات وی پاک نمود. اکنون ما ماندیم و بیچارګی سایت آریانا افغانستان که جرئت تصفیه حساب را با آدم های جنجال آفرین را ندارد. ع، تره کی

احمد آریا04.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

ضمن احترام به دیدگاه جناب‌عالی، لازم به توضیح است که در کامنت مورد بحث، قصد نقل دقیقِ یک بیت شعری وجود نداشته، بلکه هدف صرفاً بیان معنا و توضیح مضمون آن بوده است. بنابراین، موضوع اساساً «نقل شعر» به معنای ادبی آن نیست تا حفظ وزن و ساختار عروضی شرط باشد. بی‌تردید آگاهید که در چنین مواردی، بازنویسی معنایی در قالبی ساده‌تر، امری رایج و پذیرفته‌شده است. از این‌رو، تعبیر «جفا بر شعر» در این مورد دقیق به نظر نمی‌رسد، هرچند تأکید بر دقت در نقل مستقیم اشعار کاملاً قابل احترام است.

اگر یک عبارت یا بیت در هیچ منبع معتبر، دیوان شناخته‌شده یا نقل قابل اتکایی ثبت نشده باشد و منشأ آن نیز روشن نباشد، در این صورت الزامی به برخورد با آن به عنوان «نقل دقیق یک متن تثبیت‌شده» وجود ندارد. به‌طور نمونه، عباراتی مانند «از تو حرکت، از خدا برکت» که بدون انتساب مشخص به شاعری خاص رواج یافته‌اند، یا «خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو» که بیشتر سخنی تمثیلی-اجتماعی و عامیانه است، نمونه‌هائی از همین دست‌اند. در چنین مواردی، برخورد درست آن است که این‌گونه جملات را یا به‌عنوان نقل مشهورِ بی‌منبع، یا صرفاً عبارات موزون و تمثیلی تلقی کنیم، نه یک بیت قطعی‌الانتساب.

با احترام

خلیل الله معروفی04.06.2026 جرمنیhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

دو تبصرۀ کوتاه  بر دو تبصره

"تبصره" مصدر متعدی عربی و از باب "تفعیل" است، که از ریشۀ "بصر"(چشم) برخاسته و اصلاً به معنای "بیناساختن" و یا "روشنی انداختن" است، که اسم فاعل آن "مبصِّر" است. درینجا مگر مراد از "تبصره" همانا "کامنت" است، که از زبان انگریزی وارد زبانهای ما شده است. ضمن این سطور بر دو کامنت دو وطندار عزیزم، تبصره میکنم:

ــ یکی بر کامنتی، که یک "بیت معروف" را در کسوت "نثر" به کار برده است. اصل بیت اینست:

دهان گشاده بخاری به سان بی ادبان +++++ رسیده کار به جائی، که چوب میخواهد

این بیت مشهور را حدوداً هفتاد سال پیش در تأریخ ادبیات صنف یازدهم مکتب خوانده بودیم و آن هم در ذیل "توریه"؛ و "توریه" حکایت از ذومعنین بودن کلمه یا عبارت دارد، که مد نظر گوینده "معنای بعید" آن کلمه یا عبارت است؛ و عبارت «چوب میخواهد» در دو معنای قریب و بعید، به کار رفته است. کامنتنگار عزیز ما مگر این بیت را بدین صورت دروارده است:

«دهنِ گشادهٔ بخاری به طرزِ بی‌ادبان+++++ سخن به جایی کشیده‌ ست که چوب می‌خواهد»

طوری، که میبینیم، کامنتنگار عزیز آن بیت ثقۀ عروضی را در کسوت بی مزۀ "نثر" دراورده، که جفائی ست کاملاً صریح بر "سخن منظوم".

ــ و دیگر تبصرۀ وطندار عزیز و سخن سنج ما، آقای "حسیب الله جان"، که بر مقالۀ «طالب ــ طالبان ــ طلبه» در حد مشبوع تبصره فرموده است؛ و تبصره و سخنانش تا حد زیاد درست هم هست. خدمت "حسیب الله جان" به عرض برسانم، که مقالۀ من بیحد کوتاه بریده شده، که مخاطب اصلی من درین نوشته دوستان ایرانی ما میباشند، که هم "طالبان" و هم  "طلبه" را به حیث "کلمات مفرد" استعمال میکنند. خدمت آن عزیز عرض بکنم، که من نکاتی را تذکر داده ام، که مورد انتقاد من است؛ ورنه میتوانستم مفصلتر و همه جانبه بنگارم.

در جائی ازین نوشته در قسمت جمعبندی کلمات در زبان عربی، اشارت مختصری کرده و تذکر داه بودم، که جمعبندی در زبان عربی حدیث مطولی دارد، که اینجا مجال سفتنش نیست.

جهت روشنی انداختن بر موضوع چند نکتۀ مختصر را پیش میکشم و وعده میسپارم، که به اغتنام فرصت ضمن تقدیم مقالۀ مفصلی در زمینۀ "جمعبندی کلمات" در زبان عربی، به اشباع سخن بزنم:

ــ اول این، که چرا "جمع سالم" و "جمع غیر سالم" گفته اند؟؟؟

"جمع سالم" به جمعی اطلاق میشود، که ساختمان کلمۀ مورد نظر بعد از جمعبندی، "سالم" بماند؛ یعنی هیچ حرف آن ساقط نشود. مثال میزنم، تا خوانندۀ عزیز اندک به کنه موضع برسد:

ــــ "طالب" را مد نظر میگیرم، که کلمۀ مذکر است. اگر این کلمه را جمعبندی بکنیم، از آن "طالبون" و "طالبین" به دست می آید، که "طالبون" برای "حالت فاعلی" و "طالبین" برای "حالت مفعولی و جری" به کار میرود. خوانندۀ عزیز مینگرد، که هم در "طالبون" و هم در "طالبین" کلمۀ "طالب" سالم و دستنخورده باقی مانده است.

مگر اگر همین کلمۀ "طالب" را به حساب "غیر سالم" و یا "مکسَّر" جمعبندی بکنیم، از آن "طلبه" و "طلاب" به دست می آید.

خوانندۀ تزیبین فوراً متوجه میشود، که هم در کلمۀ "طلبه" و هم در کلمۀ "طلاب"، اصل کلمۀ "طالب" سالم نمانده و شکسته است. و اگر دقیقتر گفته شود، کلمۀ "طالب" را هم در "طلبه" و هم در "طلاب" با سقط یا سقوط حرف "الف" مییابیم. و این بدین معناست، که کلمۀ "طالب" درین نوع جمعبندی "سالم" نمانده بلکه "شکسته" است. و "جمع مکسر" دقیقاً به معنای "جمع شکسته" است، چون چوکات کلمۀ مورد جمعبندی درینجا واقعاً میشکند.

این بحث گرچه در زبان عربی بسیار مبسوط و گسترده و در عین حال بسیار جالب است، مگر برای خوانندگان عادی ما "خسته کن" خواهد بود. شاید یکصدم و یا یکهزارم خوانندگان ما به چنین موضوعی از دل و جان و از صدق دل، علاقه بگیرند.

نکته ای را، که نباید دور از خاطر داشت، اینست، که اگر به انترنت مراجعه کنیم، به هر نوع سؤال ــ و در هر زبانی، که خواسته باشیم ــ جواب مناسب و درخوری را خواهیم یافت!!! والسلام

حسیب الله04.06.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​پس از تقدیم سلام و احترامات قلبی خدمت هموطنان محترم و عزیزم،


خواستم در ضمن ستایش از مقالهٔ جالب و عالی جناب محترم خلیل الله معروفی، که به ذوق من، واقعا عالی و زیبا می نویسند، چنانچه ماشالله، در ساحات مختلف زبانی ید طولای دارند، که کیفیت مقالات عالی شان، همیشه برایم فرحت بخش می باشد.

با الهامی که از مقالهٔ عالی ایشان گرفتم، خواستم، به اصطلاح اندکی گستاخی را پیشه نموده، من هم در ارتباط همین کلمهٔ "طالب" یک چند سطرکی بنویسم.

چنانچه، جناب محترم معروفی به طور دقیق فرموده اند، که کلمهٔ "طالب" در اصل از زبان عربی آمده است.

من در اینجا، مکث مختصر ام را در رابطه از اینجا می آغازم، که، کلمهٔ "طلاب" نیز یک نوع جمع کسیری، یا جمع مکسر است، که جناب محترم معروفی از آن در قسمت کلمهٔ "طلبه" ذکر خیری نموده اند. فکر می کنم، که اصطلاحات "جمع کسیری، یا جمع مکسر" از همان کلمهٔ "کسر"، که معنی آن "شکستن" است، مشتق شده است. زیرا در همچو جمع بندی ها، مثلا در کلمهٔ "طلبه" و یا در کلمهٔ "طلاب"، اسم مفرد "طالب" با اضافه نمودن حروفی، به اسم "جمع مکسر" یا "جمع کسیری" تبدیل شده است، که ارتباط به قوانین جمع بندی زبان عربی دارد. شبیه به همین موضوع در جمع‌ بندی اسم مفرد "فضل" و جمع آن که نظر یکی از قوانین جمع بندی زبان عربی، به اسم جمع "فضول" تبدیل شده است، به ارتباط به مقالهٔ جناب محترم عبدالغفور لیوال، به زبان پشتو نیز تماسی گرفته بودم. اما فعلا، موضوع کلمهٔ "طالب" است، که خواستم در این رابطه نیز یک مکث مختصری داشته باشم.

می گویند، که، در قانون جمع بندی در زبان عربی، به "سه تا ده طالب"، کلمهٔ "طالبین" استعمال میگردد، یعنی در کدام شرایط گرامری مخصوصی، که من آن شرایط گرامری مخصوص را بصورت دقیق نمیدانم، اسم جمع "طالبین" استعمال می گردد. اگر تعداد از ده طالب بالا تر باشد، در آن صورت اسم جمع "طلاب" و یا "طلبه" را استعمال می کنند.

موضوع دیگری را که خواستم در اینجا اندکی به آن بپردازم، این است، که، به نظر من، کلمه "طالب" در زبان عربی فقط و فقط برای "طالبان علوم دینی" استفاده نمی شود، بلکه برای محصلین علوم ساینس نیز کلمه طالب استفاده می شود.

یعنی، کلمهٔ "طالب" در زبان عربی فقط و فقط برای محصلین علوم دینی تخصیص داده نشده است، بلکه برای محصلین تمام رشته ها، استعمال می گردد.


معنی کلمهٔ "طالب" در زبان عربی عام است، که این کلمه به معنی "جوینده" و یا "طلب‌کننده" است، که برخی اوقات برای شاگردان مکاتب عالی، همچنان برای محصلین پوهنتون ها، در هر رشته که باشند، "طالب" می‌گویند.مثلاً، برای محصلین علوم رشته های ساینس و بقیه علوم «طالب العلوم» می گویند، چنانچه مثلاً، به "طالب علمی" که محصل رشتهٔ طب باشد، در آن صورت «طالب طب» می گویند، و یا به محصل رشتهٔ مهندسی "طالب هندسة" می گویند.

در زبان عربی، برای اشارت اختصاصی به محصل علوم دینی معمولاً از ترکیب "طالب علم شرعی" و یا از عبارت "طالب فی الحوزة/الکلیة الدينية" را استفاده می‌کنند، تا آنها از محصلین سایر رشته‌ ها تفکیک شوند. در زبان عربی به شاگردان مدارس در مقایسه با محصلین، اصطلاحاتی مانند «تلمیذ و طالب» را نیز به بکار می برند.


فکر می کنم، در زبان عربی کلمهٔ "طالب" برای محصلین که دختر باشند و یا برای زنان محصل، به شکلی استفاده می شود، که، کلمه "طالب" در آنصورت به شکل "طالِبَة" نوشته می شود.

تغییر این کلمه در حالات مفرد، مثنی و جمع به شرح زیر است:

۱. حالت مفرد (یک محصل دختر)طالِبَة (مثال: هِیَ طالِبَةٌ فِی الجامِعَةِ، یعنی، او یک محصل دختر در پوهنتون است).

۲. حالت مثنی (دو محصل دختر)طالِبَتانِ (در حالت رفع)طالِبَتَیْنِ (در حالت نصب و جر)

۳. جمع (چند محصل دختر) برای جمع بندی محصلین دختر، دیگر از جمع مکسر (مانند طلاب) استفاده نمی شود، بلکه از جمع سالم مؤنث استفاده می شود:طالِبات (مثال: هؤُلاءِ طالِباتُ الطِّبِّ، یعنی که، اینها محصلین دختر در رشته طب هستند


نوت: با عرض معذرت، که با وجود اینکه در ارتباط با موضوع زبان عربی و بلخصوص در ارتباط گرامر عربی، من، اصلاً کدام معلومات دقیقی ندارم، اما با آن‌ هم خواستم محتویات سطور بالائی را با هموطنان محترم و عزیزم به اشتراک بگذارم. کم من و کرم شما.

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله

احمد آریا03.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

هغه څوک چې د ده له خوی او چلنده خبر وي، نور ورته د ده په اړه هېڅ پټه خبره نه پاتې کېږي؛ هر څه یې څرګند وي. همدا هغه بزدل سړی دی چې ښايي له میاشتو راهیسې یې د خپلو بې‌ادبانه خبرو له امله آرام او خوب له لاسه ورکړی وي، خو لا هم د خپل نوم سمه لیکنه نه شي کولای. سره له دې بیا د پښتو د دفاع او پالنې دعوه کوي او داسې لیکنې کوي چې نه د پښتو له اصولو سره سمون لري او نه د دري له. خپله ژبه «جنتي» بولي، خو لیکنې یې د ښکلا او روانۍ پر ځای د ګډوډۍ او بې‌نظمۍ بېلګې دي. آن تر ټولو ساده لیکدودي اصول هم پکې نه تر سترګو کېږي او لوستونکی د فکر پر ځای د زغم ازموینې ته اړ باسي.

په لیکنو کې یې کلمې داسې سره راټولې شوې وي لکه هره یوه له بېل ځایه راوړل شوې وي. له «پریکړه کېږي» نیولې تر «عکس‌العمل» پورې هر څه پکې موندل کېږي، خو خپله د ژبې ساه پکې نه احساسیږي. سړی ته داسې ښکاري لکه یو څوک چې د کور نقشه په لاس کې لري، خو د کور پته یې ورکه کړې وي. د هغه لیکنه تر ډېره داسې بڼه لري لکه په یوه فارسي رنګ متن (فارسی زده) کې چې څو پښتو کلمې ورګنډل شوې وي او لیکوال یې په دې ګومان وي چې همدا کار یې ملي رنګ ورکوي.

خو تر ټولو په زړه پورې یې دا ده چې ځان د نورو د وکیل او مدافع په توګه وړاندې کوي. هېچا ورته دا واک نه دی ورکړی، خو دی بیا هم د هر چا په خبرو کې ځان ورننباسي او د نورو له خوا پرېکړې کوي. دا چلند د هغه چا په څېر دی چې د نورو په چارو کې بې‌بلنې ورګډېږي او ځان د هرې موضوع قاضي ګڼي. په ادبي نړۍ کې دې خوی ته یو روښانه نوم شته: فضولي.

«دهنِ گشادهٔ بخاری به طرزِ بی‌ادبان
سخن به جایی کشیده‌ست که چوب می‌خواهد»

لکه څنګه چې مخکې هم یادونه وشوه، دی او هغه بل «د واورو سړی» دواړه له جنجال او شخړو خوند اخلي. لیکنې یې د یو ناارامه ذهن د تندو غبرګونونو او راټولو شوو عقدو انعکاس دی، چې ډېر ځله د کنځلو، تورونو او بې‌بنسټه ادعاوو په بڼه راڅرګندېږي. خو د فکر او پوهې خاوندان د داسې شور او زوږ پروا نه کوي او ارزښت هم نه ورکوي.

محمد داؤد مومند03.06.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​د مجریانو لوړ مقام ته!

که د پیاوړی مبصر استاد حسیب الله خان، د علمی او منېقی تبصرو او مناطقو ته د اختتام پریکړه کیږی نو عادلانه او منصفانه به دا وی چی د دیالوګ د متقابل شخص،  اوتو بوتو ته هم د اختتام  ټکی کیښیښول شی.

دا متقابل وګړی هر چا ته خوله اچوی. ده څو خلی په ملی شخصیت او ملی مبارز استاد تره کی صاحب په هره لیکنه نیوکی کړی دی، ولی استاد تره  کی صاحب د خپل دروندوالی نه کار اخستی او کوم عکس العمل یی ندی ښودلی، ګویا د ...... په خوله سیند نه مرداریوی او یا هم ......  کاروان تیریږی.

هرچا ته خوله اچول ګویا د ده مادر زاد عادت دی، میر زاده صاحب، استاد معروفی صاحب، الله محمد خان صاحب، ارسلا صاحب او نورو ته یی خوله اچول، دده فطی او جبلی کرغیړن سلوک دی.

هرچه از حد بګذرد رسوا شود

دی صرف یو امتی لری او هغه کارملی تواریش دی.

مننه

احمد آریا03.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

ترجمهٔ ارزشمند دوست محترم دوکتور محمد اکبر یوسفی«چگونه افراد باهوش و خردمند با افراد احمق برخورد می کنند – بیرحمانه ترین ستراتژی شوپنهاور، قسمت اول‌» بار دیگر نشان می‌دهد که ترجمه، تنها جابه‌جایی واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نیست، بلکه پلی است میان اندیشه‌ها، تجارب و حوزه‌های فکری گوناگون. متن حاضر، با زبانی تند، صریح و گاه طنزآمیز، به این نکته می‌پردازد که مشکل همیشه کمبود دلیل و برهان نیست؛ گاه گوش‌هائی وجود دارند که تصمیم گرفته‌اند نشنوند .نویسنده با بهره‌گیری از نمونه‌های تاریخی، یافته‌های روان‌شناختی و تأملات فلسفی، خواننده را به بازاندیشی در باب ماهیت بحث، حدود عقلانیت و پیچیدگی‌های ذهن انسان فرامی‌خواند.  

برگردان چنین متنی، که سرشار از استعاره، کنایه، ارجاعات تاریخی و مفاهیم انتزاعی است، نیازمند دقت، حوصله و تسلط زبانی فراوان است. داکتر محمد اکبر یوسفی با مهارت ستودنی کوشیده‌اند تا نه تنها معنای واژه‌ها، بلکه روح و آهنگ متن را نیز به خواننده منتقل کنند. حاصل این تلاش، ترجمه‌ای روان، خواندنی و تأمل‌برانگیز است که مخاطب را تا پایان با خود همراه می‌سازد و او را به اندیشیدن وامی‌دارد.

شایسته است از این کوشش فرهنگی و علمی صمیمانه قدردانی شود؛ زیرا چنین ترجمه‌هائی پنجره‌ای به سوی گفت‌وگو، تفکر انتقادی و تأمل عمیق‌تر در باب انسان و جامعه می‌گشایند. برای دوکتور محترم، محمد اکبر یوسفی آرزوی توفیق روزافزون دارم و امیدوارم خوانندگان دری /فارسی زبان همچنان از ثمرهٔ قلم و ترجمه‌های ارزشمند ایشان بهره‌مند شوند.

با احترام

آریا

آریانا افغانستان آنلاین03.06.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

جناب محترم حسیب الله،

این آخرین نوشته شما بود که در این رابطه نشر شد.

تشکر

اداره

دوکتور غروال02.06.2026ویانا/FotoGallary/CountryIcons/AT.png

​که ځینی لیکونکی د پنجابی تربیه شوو چړیانو او ددوی سره د روسیی په امر ګډ شوو کمونیستانو ګډ حکومت  په ماهرانه شکل سره مثبت تبلیغ هم کړی اما واقعیت دادی چی  د کی جی بی ستر ماهر جاسوس قاتل پوتین د چلباز قاتل ترمپک څخه زیرکتره دی  یعنی د پنجابیو له خوا د امریکا په ډالرو تربیه شوی چړیان ئی د خپلو قاتلو کمونیستانو په وسیله ئی اوس د تام کنترول لاندی راوستلی دی او چلباز قاتل ترمپک  اوس کوشش کوی چی د کی جی بی ماهر قاتل  پوتین د ځان ملګرۍ کړی اما د کی جی بی ماهر قاتل پوتین د خپلو غلامو کمونیستانو مثبتی امیدواری لرلو له کبله اطمنان لری چی دی ځل د امریکا په ډالرو تربیه شوو چړیانو او خپلو تربیه شوو قاتلو کمونیستانو په وسیله افغانستان تر تام کنترول لاندی راوستلۍ شی !!!

 دا چی روسیه ، امریکا او چین د خامو موادو او جغرافیای موقعیت  اهمیت له کبله ناستومانه هری خواته په هلو ځلو کښی دی چی ځینی مملکتونه تر خپلو چټلو پلیتو سینو لاندی کړی او اوس ملی افغانان په خارج او داخل افغانستان کښی ملی مسؤلیت لری چی د خپل ملت ازادی او د خاوری استقلال  په خاطر د عبثو سبسطو په عوض  ددی قاتلو قدرتونو خائینانه حرکتونه تعقیب او افغان غیرتی ملت اګاه وساتی !!!

پدی برخه کښی فعالیت موجود دی اما که دافعالیت په وسیع شکل سره  صورت ومومی نود غیرتی افغان ملت اتفاق او اتحاد زیاتره تر لاسه کیدای شی او د افغان غیرتی ملت ازادی  اود خاوری استقلال بیا کاملآ تضمین کیدونکی دی !!!!!

حسیب الله01.06.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
با سلام مجدد و عرض معذرت به بزرگان محترم، که شاگرد تنبل من اوقات گرانبهای همه را "دارد به هدر می‌دهد.."

شاگرد تنبل، زمانیکه از ورای اظهارات نامتعادل و غیر علمی ات، استاد ات را "آدمک" خطاب می کنی، خود ات را چه خطاب خواهد نمودی؟

با وجود همه بی ادبی هایت، نوشتهٔ کج و پلیچ اخیرت را هم خواندم، اما سوال اصلی و اساسی این است، که چرا استقرار فکری را تمرین نمی کنی، که با ذهن متمرکز به مطالعهٔ یک موضوع مشخص بصورت دقیق بپردازی، بجای آنکه هر روز پرنده سا، از شاخی به شاخی چکرورزی داری؟ آیا باز مقاله نویسی را با "شفتآلوخورون" به اشتباه گرفته ئی، که هر بار "شش شش تا نوش جان نمائی" ؟


بدون شک، که منظورم از زیادی و کثرت کمیت اظهارات نامتعادل ات و قلت کیفیت علمی در اظهارات ات می باشد:

۱. در اظهارات نامتعادل اخیر ات نیز انواع مختلف ابهام‌افکنی های شبه‌علمی به مشاهده می رسد، که غیر علمی بودن اکثر اظهارات را به مشاهده می رساند، که به چنین نوع تولیدات متن های بی کیفیت ات، برخی ها (Pseudowissenschaftliche Obfuskation) نیز می گویند.
یعنی : از اظهارات ۹ می ات، که ادعا داشتی علم اصلا عقیده و باور ندارد (منبع: صفحهٔ اول، سطر هشتم همان چرندیاتنامه ات) و اینکه ادعا داشتی که علم مقدس نیست (منبع: صفحهٔ اول، سطر پنجم و ششم همان چرندیاتنامه ات)"، فرار نموده، حالا آمده در ارتباط "نقاب"، آنهم، بلکل خارج از محور موضوع، به یک شیوهٔ نامتعادل و غیر علمی قصیده سرائی داری! دلیل چیست که از محور موضوعی بحث فرار می کنی، در حالیکه قضیهٔ "چرندیاتنامهٔ ۹ می ات حل و فصل نشده است"، آن موضوع را بدون کدام معذرت خواهی در هوا رها داده، دفعتا، بر شاخ پوده ای دیگری، پرواز می کتی. چرا به چنین شیوهٔ های غیر علمی می پیوندی؟  مگر جهت پرده اندازی به روی اظهارات قبلی ات، یعنی جهت کمرنگ کردن و تاریک کردن و مبهم ساختن عمدی متن چرندیاتنامهٔ قبلی ات، می‌شود که "چرندنامه ای جدیدت" ترا ممد واقع گردد؟ پاسخ من در این رابطه "نه" است!

توضیح: این اصطلاح زمانی به کار می‌رود که یک نویسنده به جای نوشتن مطالب واضح، عمداً، مانند شاگرد تنبل من، از لفاظی های زبانی، جملات شیرین و لشم، کلمات شیرین و لشم و جملات چندی استفاده می‌کند، تا آنکه خواننده متوجهٔ اظهارات غیر علمی وی نشود. هدف شاگرد تنبل من نیز این است، که، خواننده از خواندن متن وی، تصور کند "متن بسیار علمی" است، در حالی که در واقعیت، معنای خاصی پشت آن نیست، چنانچه در اینجا من تا اکنون فقط به برخی از اظهارات غیر علمی وی، در متن ۹ می وی مکثی اختیار ورزیده ام، که وی از پاسخگوئی دقیق در رابطه فرار می کند.

۲. مصونیت در برابر ابطال‌پذیری (Immun gegen Falsifikation)
معنی: غیرقابل اثبات بودنِ اشتباه یک ادعا.
توضیح: بر اساس نظریه فیلسوف علم، کارل پوپر (Karl Popper)، یک متن زمانی «علمی» است که بتوان آن را آزمایش کرد و نشان داد که آیا اشتباه است یا خیر (ابطال‌پذیری). وقتی متنی، مانند "چرندیات ۹ می شاگرد تنبل من"، آن‌قدر مملو از اشتباه، کلی و مبهم نوشته شود که فعلا اشتباه بودن آن را نیز برای شاگرد تنبل ام ثابت گردیده است، اما شاگرد تنبل من، فعلا، مانند طالع‌بینی یا به مثل فال‌بینی، می‌گوید، "نام تو مستعار است"؛ و فکر می کند، که، متن غیر علمی ۹ می خودش را، با نوشتن چرندیاتنامهٔ جدیدی در ارتباط نقاب، "مصون" کرده است و این نشانه غیرعلمی بودن "چرندیات نامهٔ ۹ می" وی  است. زیرا قدرت دفاع از آن اظهارات غیر علمی خودش را ندارد، فعلا می‌خواهد از ورای "قصیده سرائی در ارتباط نقاب" بر شاخ دیگری بپرد.

۳. فقدان شواهد به دلیل ابهام مفهومی (Evidenzmangel durch Konzeptvagheits-Effekt)
شاگرد تنبل من، بدون مدرک، بدون منبع ادعا می کند، که، بطور مثال "دانشمندان چنین چیزی را گفته اند"، خوب: نبودِ دلیل و مدرک به خاطر مفاهیم نامشخص کاری غیر علمی محسوب می شود. که، گفته است؟ در کجا گفته است؟ در چه موردی چنین چیزی را گفته است؟ پاسخ این سوالات در لفاظی ها و در بین جملات "شیرینچک" شاگرد تنبل من مفقود اند.
توضیح: در علم، کلمات باید دقیق باشند. اگر نویسنده از کلماتی مثل «فضای آگاهی» یا «میدان بازتابی» استفاده کند بدون اینکه تعریف کند این‌ها دقیقاً چه هستند و چگونه اندازه‌گیری می‌شوند، متن دچار «ابهام مفهومی» است. در نتیجه هیچ مدرک واقعی (Evidenz) برای اثبات آن وجود ندارد.

۴. انسجام صوری (Formale Kohäsion)
شاگرد تنبل فقط و فقط ذهن خودش را به "چسبندگی و زیبایی ظاهری جملات" خودش معطوف میدارد، آنهم از ورای لفاظی های غیر علمی، که چنین عمل زشت وی، به مشام اهل ادب تهوع آور هم بوده می تواند! زیرا شاگرد تنبل من، با لفاظی های غیر علمی، از یک شاخ به شاخ دیگری، اشتیاق پرش ورزی دارد. اما در عین چنین حالت و وضعیت اش، جای تاسف این است، که، فکر می کند، دیگران متوجه چنین لفاظی های غیر علمی وی نمی شوند.
توضیح: این اصطلاح به این معنی است که جملات از نظر گرامری و دستوری بسیار زیبا و بدون عیب به هم متصل شده‌اند. متن روان خوانده می‌شود و «ظاهر» یک متن منطقی را دارد، اما این فقط یک فریب زبانی است تا حواس خواننده را از این پرت کند که جملات در واقعیت هیچ منطق علمی ندارند.

۵. مدیریت تصویر ذهنی (Impression Management)
در مثال اینجا، این به آن معنی است، که شاگرد تنبل من، با وجود فقر دانشی که دارد، سعی و تلاش برای کنترل دیدگاه دیگران نسبت به اظهارات نامتعادل و لفاظی های خودش دارد.
توضیح: یک اصطلاح روان‌شناسی اجتماعی است. در اینجا یعنی نویسنده از زبانِ سو استفاده می‌کند، نه برای اینکه اطلاعاتی را منتقل کند، بلکه فقط برای اینکه خودش را در ذهن خواننده یک آدم بسیار باهوش، دانشمند و متخصص جلوه دهد. زمانیکه به این عمل زشت وی انتقاد صورت می گیرد، وی می خواهد، منتقد خودش را، از ورای اتهامات بی جا و بی اساس، در دید دیگران "نقاب پوش" و نمی‌دانم "نماینده ای فلان و بسمدان گروپ" یا همچو چیز های جلوه دهد. در حالیکه "نقاب پوش اصلی و واقعی" خود شاگرد تنبل من است، که می‌خواهد، با وجود فقر دانشی که دارد، "نقاب دانشمند" را بر رویش گذاشته، خودش را به ذریعهٔ همچو "نقابی" و از ورای "چرندیاتنامه نویسی" به خواننده "دانشمند" جلوه دهد.

۶. اثر رقیق‌سازی (Dilution Effect)
در این ارتباط، مثال رویه و رفتار شاگرد تنبل من به این قسم است، که، زمانیکه به مقابل انتقادات دقیق جواب و پاسخ نداشت، می‌خواهد از ورای جملات "روان و شیرینچک خودش" محور و هسته‌ای اصلی انتقاد را کم‌ رنگ جلوه دهد، از هسته اصلی انتقاد فرار می کند، متن اش را با کلمات اضافه، موضوعات اضافه، که خارج از هسته‌ای بحث اند، می‌خواهد "رقیق بسازد."

توضیح: مثلا، زمانی که شاگرد تنبل من، به یک گیلاس شربت آن‌قدر آب اضافه کند، که دیگر طعم شیرین خود را از دست بدهد، شبیه همین رویه و رفتار او است، که، در یک بحث مهم علمی-اکادمیک،  یک ایده بسیار ساده و کوچک خودش را، به طمع "شیرینچک"در بین هزاران کلمه و جمله پیچانیده و طولانی پنهان می‌کند تا کمیت و حجم متن اش زیاد گردد، در عین حالیکه کیفیت علمی موضوع را به اصطلاح "برادر می خواند." یعنی شاگرد تنبل من تا اکنون اصلا متوجه کیفیت علمی و آکادمیک یک بحث نگردیده است.
نتیجه: به دلیل اینکه شاگرد تنبل من، تا اکنون، خودش را متوجه کیفیت علمی-اکادمیک یک بحث نساخته است، نتیجه امتحان فعلی وی را "ناکام" اعلان میدارم.

و من الله التوفیق

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله

احمد آریا01.06.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

اگرچه تا کنون سه بار گفته شد که این بگومگو عملاً مدت‌ها پیش پایان یافته و ادامه‌دادن آن چیزی جز ضیاع وقت نیست، اما چون این آدمک ناپیدا در کاهدان هنوز هم دست‌بردار نیست و ظاهراً از همین نقش و نمایش تغذیه می‌کند، ناگزیر باید چند سطر دیگر نیز نوشته شود.

در بعضی بحث‌ها مشکل اصلی کمبود معلومات نیست، بلکه ناتوانی در فهم چند مفهوم بسیار ساده است. هنوز هم این فرد فرق میان «علم» و «باور شخصی» را درک نکرده و سپس همین سردرگمی را با لفاظی، انشاپرداری و بازی کودکانهٔ «استاد و شاگرد» پنهان می‌کند.

خوب دقت کن: اینکه در یک فرهنگ یا دین، علم چیز ارزشمندی دانسته شود، به این معنا نیست که خودِ علم «عقیده» یا «ایمان» دارد. این نکته تا حالا سه بار توضیح داده شده است. علم یک روش برای شناخت، آزمون و سنجش است؛ نه مذهب است، نه ایدیولوژی شخصی و نه مرشد طریقت. فهم این موضوع آن‌قدر دشوار نبود که کسی مجبور شود ده‌ها پاراگراف خطابه بنویسد و بازهم همان نقطهٔ اول ایستاده باشد.

همچنان، هر طعنه و کنایه‌ای را نباید «قبول استادی» تصور کرد. وقتی گفته شد بهتر است «درس‌هایت» را در قالب یک کتاب یا نوشتهٔ منظم ارائه کنی، منظور این بود که شاید از میان آن همه پراگندگی، آشفتگی، املای نزار و جمله‌های نفس‌بُر، بالاخره یک استدلال روشن هم پیدا شود و خواننده بفهمد دقیقاً چه می‌خواهی بگویی؛ نه اینکه کسی واقعاً تو را استاد دانسته باشد.

استادی با تکرار لفظ «شاگرد تنبل» ثابت نمی‌شود. استادی پیش از هر چیز اخلاق، فهم درست موضوع، استدلال روشن و حداقل سواد نوشتاری می‌خواهد؛ نه انبارکردن واژه‌های قلمبه بدون درک معانی حقیقی شان و کش‌دادن خطابه‌هائی که اگر نیمهٔ اولش را بخوانی، نیمهٔ دومش را فراموش کرده‌ای.

پنهان‌شدن پشت نام‌های جعلی نیز قصهٔ تازه‌ای نیست. بیشتر کسانی که جرئت نوشتن زیر نام واقعی خود را ندارند، اما هم‌زمان عطش سیری‌ناپذیر برای جنجال، عقده‌گشایی و تبلیغات دارند، معمولاً چیزی برای پنهان‌کردن نیز دارند؛ از گذشته‌های تاریک گرفته تا ترس مزمنی که زیر نقاب پرخاشگری پنهان شده است. دربارهٔ این موضوع در نوشتهٔ تازه‌ای زیر عنوان «پشت نقاب نام‌ها» توضیح بیشتری داده شده است. شاید خواندن آن برای بعضی از این «استادان نقابدار » و یاران مخلص شان مفید واقع شود؛ البته اگر حوصلهٔ خواندن متنی منظم‌تر از کامنت‌های خودشان را داشته باشند. 

Hazarzbek Tajiashtun31.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png
داکتر نوراحمد خالدی,
" روسیه با طالبان یک توافقنامه نظامی عقد نمود چه اهمیتی برای دو طرف دارد؟  ..... "

 مقاله جالبی از طرف محترم خالدی امروز یکشنبه ۳۱ ماه می در افغان جرمن انلاین به نشر رسیده است. کسانی که به نسخه انگلیسی ان علاقه دارند, میتوانند انرا در روز نامه اندیبندنت/Independent که پنجشنبه ۲۸ ماه می ساعت ۱۷:۳۰ ازطرف Arpan Rai .نشر شده است, مطالعه نمایند. در هردو مقاله دو جمله فقط از هم پس و پیش شده است.


حسیب الله31.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​با تقدیم سلام و عرض معذرت‌خواهی از بزرگان محترم،


یکی از مشکلات عمده و اساسی "شاگرد تنبل من"، در کنار تنبلی وی، "مشوش الذهنی وی" نیز می باشد؛ زیرا وی در عین حالیکه شبیه به یک پرندهٔ کوچک از شاخی به شاخی چکر ورزی دارد، فراموش می کند، که دیروز چه نوشته است و پریروز چه ادعای بی جائی را سراینده است.


بطور مثال: همین چندروز قبل، بصورت دقیق، بتاریخ نهم ماهٔ می ۲۰۲۶ میلادی، در چرندیاتنامهٔ چهارصفحه ئی خودش، که آنرا تحت پوشش "مقاله"، در بخش مقالات در همین پورتال محترم به نشر رسانیده است، بصورت واضح و آشکارا ادعا نموده است، که "علم عقیده و باور ندارد."، منبع این ادعای پوچ و میان خالی وی نیز "سطر هشتم، صفحهٔ اول، همان به اصطلاح "نوشتهٔ کج و پلیچ وی" است، که آنرا تحت پوشش "مقاله" نوشته و به نشر رسانیده است؛ همچنان "بین سطور پنجم و ششم، صفحهٔ اول، همان چرندیاتنامهٔ خودش" بصورت واضح و آشکارا "علم را نامقدس" خوانده، از ورای فهم سطحی و آشفته گی اش، به ناحق بر دیگران می تازد، که چرا علم را مقدسگونه نشان می دهند؛ حالا پس از این همه توضیحات و تشریحات چند روزه، که به اصطلاح "نیم و نیمکله" متوجهٔ چرند نویسی خودش شده است، بجای یک معذرت خواهی مؤدبانه، هنوز هم، از اتهامات بی جا و میانخالی خودش دست نکشیده؛ در اینجا سه چهار روز الی یک هفته، جهت یک "معذرت خواهی دقیق" به این شاگرد مشوش الذهن و تنبل ام وقت می دهم، در غیر صورت، شیوهٔ دقیق معذرت خواهی را، که مناسب حالت و وضعیت این شاگرد تنبل باشد، از ورای همین دریچه برایش، البته به حیث یکی از همان واحد های درسی که چندسال قبل آنرا با "استاد خودش قرار داد نموده است"، تقدیم خواهم نمود.

درس پنجاه و هشتم برای شاگرد تنبل و مشوش الذهن من:

بدون شک که علم از دیدگاهٔ فلسفه ای افغانی-اسلامی ما، به‌خودی‌خود یک موجود مستقلی نیست، که به اصطلاح آنرا یک موجود مستقل بخوانیم، یا به معنی یک موجود مستقل دارای ذات و روح الهی، آنرا مقدس بخوانیم، اما نظر به فلسفه و کلتور افغانی ما نیز مقام و ارزش علم بسیار مقدس شمرده می‌شود، زیرا بطور مثال در اندیشهٔ اسلامی ما، در فلسفه و کلتور افغانی ما، همچنان در ادبیات افغانی ما علم، "رنا" یعنی روشنائی و نور خوانده و تعریف شده است، و ابزاری برای شناخت جهان، درک حکمت خداوند متفال و خدمت به بشریت نیز خوانده شده است، که، حتی می‌توان گفت، که، مقام و منزلت علم را به یک امر ارزشمند و عبادت‌ گونه تبدیل می‌کند. پس در این صورت، شاگرد مشوش الذهن و تنبل من، از روی چه می گوید، که علم عقیده ندارد، علم باور ندارد؛ پس باید لطفا در آینده شاگرد تنبل من از چنین اظهارات نامتعادل خودش تا حد امکاناتی که در ذهن خودش دارد، جلوگیری فرماید.
ابعاد این دیدگاهٔ فلسفهٔ افغانی-اسلامی ما را به شرح زیر به شاگرد تنبل ام ارائه و تقدیم میدارم:
  • تقدس هدف و نیت، که شرافت و قداست علم به هدف آن بستگی دارد، در فلسفهٔ افغانی-اسلامی ما از اهمیت والای برخوردار است، که هر نوعی از تعصبات و عدم عدالت اجتماعی را رد می کند. همچنان علوم تجربی، مثلا علم طب، علم مهندسی، علوم انجنیر و غیره علوم تجربی، که نظر به فلسفهٔ افغانی-اسلامی ما نیز که جهت گره‌گشایی از کار مردم و نیز برای تقرب به خداوند متعال اند، مقدس و ارزشمند، مفید و مثمر محسوب می گردند؛ اما اگر برای فخرفروشی یا آسیب به دیگران استفاده شود، فاقد ارزش معنوی قلمداد می گردند!
  • بدون شک که جایگاهٔ علم در راستای توحید در فلسفهٔ افغانی-اسلامی ما رفیع است، زیرا کتاب مقدس ما، یعنی قرآن کریم نیز سراسر انسان را به تفکر در نظام آفرینش، طبیعت، کیهان و پدیده‌ها دعوت می‌کند. هر علمی که به کشف حقایق خلقت کمک کند، انسان را به معرفت و شناخت خالق نزدیک‌تر می‌سازد. پس چگونه و بر کدام اساس این شاگرد تنبل و مشوش الذهن من، علم را نامقدس می خواند؟ بدون شک که وی باید لطفا پس از این درس، از چرندنویسی در این رابطه ذهن خود را خلاص نماید، در غیر صورت تنویر ذهنی وی، به دروس طویل تری نیاز می طلبد، که باید برایش وقت تخصیص داده شود.
  • گستردگی مفهوم علم در فلسفهٔ افغانی-اسلامی ما تنها یعنی فقط و فقط به فقه و الهیات محدود نمی‌شود، بلکه فلسفهٔ افغانی-اسلامی ما بر اساس داشته های علمی و همچنان بر اساس روایات اسلامی خودش، علومی تجربی بطور مثال علم طب را، علم مهندسی را، علوم انجنیر را و همچنان بقیه علوم تجربی را، در کنار علوم دینی برای سعادت جامعه ضروری می دانند. 
  • در اینجا، در اخیر، جای آنرا دارد، که از شاگرد تنبل ام گلایه نموده، برایش بنویسم، بجای آنکه به استادش بی جا و ناحق اتهام ببنند، که بطور مثال استادش "مستعار نویس است"، که چنین چیزی نیست؛ یا اینکه بر استادش اتهام ببندد، که وی یک استاد خود خوانده است و این شاگرد تنبل خودش چندسال قبل به رضای خودش سمت شاگردی را قبول نفرموده بود، در حالیکه همین شاگرد تنبل چندسال قبل خودش به زبان خود نوشته است، که استادش یکی از پورتال های محترم ملی را به حیث صنف تدریس دیجیتالی برای این شاگرد تنبل انتخاب نماید، پس از این تقاضای این شاگرد تنبل بود، که من پورتال محترم آریانا افغانستان آنلاین را، بر اساس ظرفیت دیجیتالی بلندی که داشت، به حیث صنف درسی این شاگرد ناسپاس و تنبل انتخاب نمودم؛ حالا بجای آنکه این شاگرد تنبل من اوقات گرانبهای خودش را، به جنگ و جدل و بی احترامی به استادش و نیز به دیگران سپری می کند، چرا پس از این همه دروس رایگانی که اخذ نموده است، وظیفهٔ شاگردی اش را انجام نمی دهد، بطور مثال چرا پس از آموزش این همه دروس، که درس بالائی یک جز آن می باشد، به نزد طالبان نمی رود و از آنها تقاضا نمی کند، که لطفا در های مکاتب عالی و در وازه های پوهنتون ها را به روی خواهران ما بگشائند، تا آنکه خواهران ما نیز بطور مثال علم طب را بیآموزند، تا آنکه آنها برای حفظ سلامت جسمی بقیه زنان عزیز کشور عزیز ما، مصدر خدمت شده بتوانند، و یا هم اینکه بطور مثال خواهران عزیز ما نیز از طریق پوهنتون ها نجوم و ریاضیات و همچنان هر علم تجربی را که به آن علاقه دارند را، در کنار علوم دینی برای سعادت خود و برای سعادت جامعه خوانده بتوانند؟
بجای آنکه شاگرد تنبل من چنین کار های مفید و مثمر را انجام دهد، اوقات گرانبهای خودش را در راه بی احترامی به استادش به مصرف می رساند؛ این هم شد شاگردی که اشتیاق کامیابی در امتحانات سالانه را در سر پروراند؟


و من الله التوفیق

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله


پامیر31.05.2026کابل/FotoGallary/CountryIcons/AF.png

یخن کیست که از دست این لفاظ  ( آریا ) که معانی را در لفافه طمطراق های ظاهراً فلسلفی از مفهوم تهی میکند، پاره نشده باشد ؟

آقای حسیب الله ! بگذار این مستر کچالوی عصر انقلاب تکنولوژی در خود باوری نابود شود.  نوشته های آریا مملو از قوم گرایی و تعصب است. دیگر به وی فرصت عقده کشایی را میسر نساز.

احمد آریا31.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

فردی که زیر نام «حسیب‌الله» ظاهر می‌شود، ظاهراً فراموش کرده است که در بحث علمی، اعتبار استدلال به شواهد، دقت مفهومی و انسجام منطقی وابسته است؛ نه به لحن خطابی، نه به برچسب‌زنی‌هائی مانند «شاگرد تنبل» و نه به پنهان‌شدن پشت نام مستعار.

از این‌رو یکبار دیگر هم می گویم: کسی خود را «معلم» می‌داند، نخستین نشانهٔ آن باید اخلاق گفت‌وگو، دقت زبانی و توانایی پاسخ‌گویی مفهومی باشد، نه تحقیر شخصی و هیاهوی لفظی.

مشکل اصلی این است که ایشان هنوز میان «باور شخصِ دانشمند» و «علم به‌عنوان روش معرفتی» تفکیک روشنی قائل نشده‌اند. هیچ‌کس نگفته است که دانشمندان فرضیه، مدل ذهنی یا پذیرش موقتِ گزاره‌ها ندارند. سخن روشن این بود که علم بر ایمان و عقیدهٔ جزمی استوار نیست، بلکه بر مشاهده، آزمون، شواهد، نقد و ابطال‌پذیری بنا شده است.

وقتی خود او می‌نویسد که «دانشمند موظف است با ظهور شواهد جدید باور خود را تغییر دهد»، درواقع دقیقاً تفاوت میان باور علمی و ایمان شخصی را تائید می‌کند.

در فلسفهٔ علم، مفاهیمی چون «پذیرش موقت»، «فرضیه»، «نظریهٔ علمی»، «پارادایم» و «باور شخصی» یکسان نیستند. آمیختن این سطوح مفهومی با یکدیگر، روشنگری علمی نیست؛ بلکه تولید ابهام و مه‌آلودگی فکری است.

ضمناً تکرار تعبیر «شاگرد تنبل» نیز جای استدلال مفهومی را نمی‌گیرد.

البته این نکات برای «پامیر» نیز گفته شده اند؛ فردی که به‌نظر می‌رسد یا شریک فکری ایشان است یا دست‌کم از همان شیوهٔ استدلال و «ادبیات مشابه» پیروی می‌کند.

و این آخرین پاسخ من در این زمینه است؛ چون‌که بیشتر اتلاف وقت است تا گفت‌وگوی معرفتی.

و من الله التوفیق.

Hazarzbek Tajiashtun30.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png
عبدالغفور لیوال,

".....دویمه خبره دا وه، چې له فرهنګي پلوه یو ژور بدلون رامنځ ته شو, وګړوالې/ Individualism / [ فردگرایی] ورو ورو د کورنی ځای ږنیوه, سپن ودونه زیات شو  او تر ډېره بریده مېرمنو نه غوښتل ماشومان وزیږوي. وروسته بیا دغه تمایل په  نارینه و کی زیات شو..... رسمي ودونه کم شول ....رواني ګډوډیو .....د ماشوم  زېږولو غوښتنه کمزورې کړه. ملګرتیا سپینو ودونو یې ځای ونیوه.. ..."

فردگرایی/ وګړوالې ریشه عمیق در قضاوت شخصی، استقلال فردی و مسئولیت پزیری دارد که در آن فرد تصمیم‌ گیرنده اصلی است. در حالی که  تفکر و زیست گروهی-محور, داشت تعلق و انطباق با هویت جمعی را در اولویت قرار می‌دهد. این دو ستراتژی بقا کاملا از هم متفاوت که یکی متمرکز بر فرد و دیگری متمرکز بر گروه جمعی اجتماعی خاص می باشد. 

در زیست و طرز تفکر-فردگرایی-محور می‌توانید بدون احساس پشیمانی و گناه, از دیگران متفاوت باشید که منجر به نو آوری‌ و ایده‌ های جدید گردیده حتی اگر سنت‌ شکن هم باشند سرزنش نمی گردید. در چنین قرارداد اجتماعی ارزش از توانایی شخصی ناشی گردیده، نه از هویت گروهی. که در نتیجه فرهنگ‌ فردگرایی منجر به  تمایل شدید تولید, پیشرفت‌های علمی, نوآوری کار آفرینانه, آزادی بیان وتغییر سریع پیشرفت اجتماعی میگردد

در تفکر و زیست گروهی-محور, باورهای گروه همیشه بر قضاوت شخصی غلبه دارد که معلومدار در محور هویت مشترک و وفاداری به قبیله, طایفه و مذهب - هدف از دین نیست - بنا شده است. در چنین ساختار اجتماعی ایده‌های جدید همیشه مشکوک پندار گردیده  با ان مخالفت و حتی کاشف ان مجازات شده مگر اینکه توسط گروه/قبیله جمعی تأیید گردد. چنین سرشت اجتماعی منجر به سرکوب نوآوری, تشویق اطاعت کورکورانه و افراط‌ گرایی گردیده که خاصتا تنبیه فردیت در ان نهادینه میگردد.

مثال خوب این دو طرز تفکر, برداشت, ارزش و زیست اجتماعی میتواند افغانستان و امریکا باشد. در یکی - جامعه فرد گرایی محور - محترم الان ماسک مهاجر از غریبی کالج را با قرض گرفتن از بانک تمام نموده اکنون قصد دارد تا ختم زندگی اش ملیون ها انسان را در کره مریخ مستقر سازد. در دیگری - جامعه گروهی محور - میتوان مفهوم سیاسی را در عمل که درک ان از اوسط ضریب IQ جمعی - منظور فردی نیست - مردم بالا تر باشد طوری نهادینه ساخت که خود و  بازماندگان مردینه اورده شدگان در مقایسه با تمام مردمان بومی برتران-ذاتی تلقی گردیده عقل/خرد اجتماعی را انها درکنترول داشته - خود همیشه در صدر زنجیره غذایی, اموزشی و پرستیج اجتماعی قرار می گیرند.

حسیب الله30.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​با عرض معذرت از بزرگان محترم؛ از آنجائیکه این شاگرد تنبل من هنوز هم بر همان اظهارات نامتعادل و غیر علمی خودش، که آنرا درج نوشتهٔ چهارنفره ئی خودش نموده بود، پافشاری دارد و ادعا دارد، که، عقیده و باور را با علم سر و کاری نیست، باید جهت تنویر ذهنی وی، سطوری چندی را تقدیم دارم:

 با این حال، تفاوت‌ های بنیادین و جذابی بین "باور شخصی" و "باور علمی" وجود دارد.
بررسی این اصطلاح و یا بررسی دقیق این مفهوم در دو حوزه علم و ایمان شخصی به اینطور است:
۱. عقیده در علم (باور علمی)
در فلسفه علم، اصطلاحی به نام گزاره‌های باورمند وجود دارد. دانشمندان برای پیشرفت علم باید به تئوری‌ها و داده‌های خود اعتقاد موقت داشته باشند تا بتوانند مسیر تحقیق را ادامه دهند.
با این حال، تفاوت اصلی باور علمی با ایمان شخصی در "ابطال‌پذیری" است:
  • انعطاف‌پذیری: در علم، هر عقیده و باوری باید در معرض امتحان و یا در معرض آزمون قرار گیرد. اگر شواهد جدیدی (Data) نظریه قبلی را نقض کند، دانشمند موظف است "عقیدهٔ خود را" و یا "باور خود را" تغییر دهد.
  • شواهد و مدارک (Evidence): باورهای علمی بر پایهٔ مشاهدات، امتحانات و یا آزمایش‌ها و استدلال‌های منطقی شکل می‌گیرند، نه بر پایه احساسات درونی، که شاگرد تنبل من آنرا به نمایش می گذارد.
۲. عقیده در ایمان و باور شخصی
این نوع باورها بیشتر به حوزه‌های اخلاق، مذهب، فلسفهٔ زندگی و ارزش‌های فردی مربوط می‌شوند.
  • شخصی و درونی: این عقاید اغلب از طریق تجربهٔ زیسته، کلتور و فرهنگ، تربیت و شهود فردی شکل می‌گیرند.
  • مقاومت در برابر تغییر: باورهای ایمانی معمولاً به شواهد تجربی وابسته نیستند و به همین دلیل تغییر دادن آن‌ها بسیار دشوارتر است و نیازمند دگرگونی در بینش درونی فرد است.
تقاطع علم و باور
عقیده، به اصطلاح پیشران علم است. یعنی که، اشتیاق دانشمند برای کشف حقیقت نوعی ایمان و باور است که علم روزی به پاسخ می‌رسد. همچنین در حوزه فلسفهٔ علم، بسیاری از باورهای ما دربارهٔ واقعیت جهان (مثلاً وجود جهان خارج یا اعتبار قوانین طبیعت) پیش‌فرض‌هائی هستند، که، علم بر روی آن‌ها بنا شده است
نوت: امیدوارم ذهن شاگرد تنبل ام با سطور بالائی اندکی مورد تنویر قرار گرفته باشد.
و من الله التوفیق
با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله
پامیر30.05.2026کابل/FotoGallary/CountryIcons/AF.png

از مدت ها به این سو مناظره دو تن از همکاران قلمی سایت آریانا افغانستان ( جنابان  حسیب الله و آریا ) را دنبال میکنم. چنان معلوم میشود که جناب حسیب الله با شاگرد حرف ناشنو، هردم خیال و فاقد تعادل فکری روبرو است. بنابران چه بهتر که آقای حسیب الله شاگرد نافرمان را از صنف اخراج و تحویل کوچه و بازار کند. یعنی وقت  خود و خوانندگان را به مطالعه لکچر هائی که به گوش مخاطب نمینشیند، ضایع نسازد.

این فقط یک مشوره خیر خواهانه است.


احمد آریا29.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

مشکل اصلی این فرد آن است که او هنوز حتی تفاوت میان «فرضیه»، «نظریه»، «پارادایم» و «عقیده» را بدرستی درک نکرده، اما با لحن خطابی و تحقیرآمیز می‌کوشد همین آشفتگی مفهومی را «درس علمی» جلوه دهد. او برای دفاع از عبارت‌های نادقیقی چون «علم عقیده دارد» و «علم باور دارد»، ناچار شده است از فلسفهٔ علم، روان‌شناسی اجتماعی و نام توماس کوهن نقل‌های پراکنده بیاورد؛ اما در پایان فقط یک حقیقت آشکارتر شده است: او حتی جملات و مدعیات خودش را نیز دقیق نفهمیده است.

در زبان علمی، میان «باور شخصی»، «فرضیه»، «نظریهٔ علمی»، «پارادایم» و «اجماع علمی» تفاوت‌های روشن و بنیادی وجود دارد. کسی که این مفاهیم را درهم می‌آمیزد و سپس همان آشفتگی را با انبوهی از واژه‌های پرطمطراق می‌پوشاند، نه در حال توضیح علم، بلکه سرگرم تولید مه‌آلودگی فکری است.

بازهم باید تکرار کرد که علم، مجموعه‌ای از دانسته‌ها و تبیین‌های مبتنی بر مشاهده، آزمون، شواهد و قابلیت نقد و بازبینی است؛ از همین‌رو «علم» عقیده ندارد و «علم» باور نمی‌کند. این انسان‌ها اند که دربارهٔ یافته‌های علمی داوری، تفسیر یا حتی تعصب می‌ورزند، نه خودِ علم.

هیچ‌کس شاگرد کسی نمی‌شود که صرفاً در ذهن آشفتهٔ خود، خویشتن را «استاد» تصور کرده باشد. معلمی با خودستایی، تحقیر دیگران و اسهال زبانی ـ فکری به‌دست نمی‌آید. معلمی مقتضیات خود را دارد: دانش، دقت مفهومی، انسجام استدلال و مهم‌تر از همه اخلاق.

کسی که در یک متن کوتاه بارها از تعبیرهایی چون «شاگرد تنبل»، «گستاخ»، «لفاظ» و «مکتب‌گریز» استفاده می‌کند، در واقع بیش از هر چیز سطح فرهنگ بحث و ظرفیت فکری خودش را آشکار می‌سازد. نقد علمی با هیاهو تفاوت دارد؛ همان‌گونه که استدلال با توهین تفاوت دارد.

این نوشته‌های آشفته و پراکنده، در اصل پاسخ علمی به نقدها نیست، بلکه واکنشی عصبی به برملا شدن تناقضات، ادعاهای بی‌پایه و آشفتگی‌های مفهومی خود نویسنده است. از همین‌رو، قصد من ادامهٔ بحث فرسایشی با کسی نیست که ظاهراً از راه جنجال، توهین و تولید متن‌های طولانی و آشفته می‌کوشد برای خود اعتباری دست‌وپا کند. خوانندگان آگاه خود می‌توانند میان زبان علم و هیاهو تفاوت بگذارند.

مدت‌ها پیش نیز گفته بودم که نمی‌خواهم با کسانی که با اهداف مشخص و هویت‌های ناپیدا وارد جدل می‌شوند، به مناظره و بگومگو ادامه دهم. از همین‌رو، این آخرین پاسخ من در این مورد است؛ زیرا گفته‌اند: «اگر در خانه کس است، یک حرف بس است.»


حسیب الله29.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​با تقدیم سلام و احترامات قلبی به هموطنان محترم و عزیزم، در اینجا اندکی می پردازم به پاسخ یکی از شاگردان تهمتگر، لفاظ و گستاخم، که هنوز معانی دقیق "عقیدهٔ علمی" و "باورعلمی" را نیاموخته است، اما با آن هم، بی‌مورد و فارغ از اصول علمی، از ورای کلمات زشت و نازیبا، با اتهاماتی چندی، بی  ادبانه و گستاخانه بر "استاد خودش" تاخته است، از آنجائیکه این شاگرد تنبل ام، به شیوه های غیر علمی از متن یک یادداشت تحلیلی استاد خودش سو استفاده نموده است و با کلمات زشت و نازیبا و باز هم با اتهامات بی جا و بی اساسی صفحاتی را سیاهی دار نموده است، در اینجا از ورای تشریحات و توضیحات فقط بالائی دو عباراتی صورت می گیرد، که این شاگرد گستاخم تا اکنون به معانی آنها پی نبرده است، اما با وجود آن نیز، تقریبا چهار صفحه را با لفاظی های غیر علمی خودش سیاهی نموده، گوشه‌ای از جملات و اظهارات من را نیز، بی جا، بی مورد و بصورت غیر علمی، دخیل متن چهار صفحه ئی خودش نموده به نشر رسانیده است، که گویا این شاگرد تنبل من به اصطلاح "در شهر خربوزه چکر ورزی دارد". به هر صورت به اجازهٔ بزرگان می پردازم به تشریح و توضیح عبارات "عقیدهٔ علمی" و یا "باورعلمی" ، به امید آنکه بدین ذریعه توضیح یک درس مختصری به این شاگرد گستاخ و تهمتی ام صورت گرفته، اقلا اندکی تنویر ذهنی وی در این رابطه صورت پذیر گردد:

تشریح و توضیح عبارات "عقیدهٔ علمی"، "باور علمی" :

نخست می خواهم در اینجا تاکید دارم به موضوعی که: بلی، از دیدگاهٔ علمی کاملاً می‌توان کلمات "عقیده" و "باور" را در ارتباط با علوم مدرن (از جمله روان‌شناسی اجتماعی) به‌کار برد، اما معنی و جایگاهٔ آن‌ها در علم با عرف عامیانه تفاوت دارد.
در علوم مدرن و یا در یک علم مدرن، این کلمات در سه سطح مشخص معنی پیدا می‌کنند:
۱. باور به عنوان موضوع مطالعه (Subject of Study)
علوم مدرن، بلخصوص علم روان‌شناسی اجتماعی و نیز بقیه علوم اجتماعی، ساختار "باورها و عقاید انسان" را به عنوان یک پدیدهٔ عینی مطالعه می‌کنند. علم به بررسی این می‌پردازد که:
  • عقاید چطور در مغز شکل می‌گیرند؟
  • چگونه تغییر می‌کنند؟
  • چطور روی رفتار اجتماعی فرد تأثیر می‌گذارند؟
۲. باورهای درون‌علمی یا پارادایم‌ها (Scientific Paradigms)
دانشمندان نیز انسان هستند و فعالیت علمی بدون نوعی "باور پیش‌فرض" ممکن نیست. بطور مثال توماس کوهن، فیلسوف علم، نشان داد که هر علم مدرن در هر دوره، بر پایه یک پارادایم (Paradigm) یا "مجموعه‌ای از باورهای مشترک جامعه علمی" بنا شده است. بطور مثال:
  • طب مدرن اکثرا بر پایه باور به منشأ مادی بیماری‌ها کار می‌کند.
  • روان‌شناسی اجتماعی مدرن بر پایهٔ باور به تأثیر متقابل فرد و محیط استوار است.
۳. تفاوت "عقیدهٔ علمی" یا "باور علمی" با "عقیده و باور عامیانه"
وقتی می‌گوئیم "امروز عقیدهٔ علم روان‌شناسی اجتماعی در این رابطه بر این است، که..."، در اینجا این عقیدهٔ علمی و یا این باور علمی با باورهای دگماتیسم و یا جزمی شاگرد تنبل من تفاوت اساسی دارد:

یعنی، یکی از خصوصیات یک عقیدهٔ علمی در یک زمان این است، که، یک باور علمی بر اساس شواهدتجربی، آزمایشات و احصایه ها، موقت و مشروط به نبود شواهد نقص و تقریب به حقیقت و تبیین واقعیت شکل می گیرد.

یعنی که، یک "عقیدهٔ علمی" یا یک "باورعلمی" هر گاه از دریچهٔ واحد های اندازه گیری وقت و زمان به آن بصورت دقیق و ژرف بنگریم، میتواند، حتی، هر روز، هرساعت، هر دقیقه و هر ثانیه نیز در رشد و ارتقا باشد. به این دلیل است، که بطور مثال بجای یک باور علمی صد سال قبل، امروز در سال بطور مثال ۲۰۰۲۶ میلادی، یک باور علمی انکشاف یافته تر رشد و ارتقا نموده است و جایگزین آن باور صدسال قبل گردیده است.
بنابر مکث مختصر بالائی بالای موضوع مربوطه، همان عبارات من، که بطور مثال: علم بیولوژی را امروز عقیده بر آن است؛ و یا اینکه علم روانشناسی اجتماعی را امروز عقیده و یا باور بر این است، ادبیات کاملا درست است، مشروط بر اینکه شاگرد تنبل من بلاخره، پس از این درس بالائی، بصورت دقیق متوجهٔ معانی عبارات "عقیدهٔ علمی" و "باورعلمی" شده باشد و ملتفت شده باشد، که، "عقیدهٔ علمی" و یا "باورعلمی" حاصل غلبهٔ یک نظریهٔ اثبات شده در جامعهٔ علمی کنونی است، نه، بطور مثال، "یک تعصب تغییر ناپذیر که برخی از شاگردان تنبل و مکتب گریز، آنرا دارند."
نوت: حالا که عبارات "عقیدهٔ علمی" و "باورعلمی" را بصورت نسبتا دقیق تشریح و توضیح دادم، خواهشم از همان شاگرد تنبل ام این است، که در آینده، باید که، از اتهامات بی جا و لفاظی های غیر علمی دست بردارد. اگر به کدام رشتهٔ علمی علاقه دارد، حق مسلم او است، که همان رشتهٔ علمی را بیآموزد، از داشته های همان رشتهٔ علمی خودش و مردم را مستفید و مستفیض گردانیده، از به اصطلاح "بیست نویسی های غیر علمی بپرهیزد."

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله

Hazarzbek Tajiashtun28.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

دوکتور محمد اکبر یوسفی,

" ښاغلی «ع، تره کی» هدف مو څه دی؟..... "

د ډاکټر تره کي ډېری لیکنې یوازې یو اصلي موخه لري او هغه دا چې ټول ښه او مثبت سیاسی اعمال د قومي-نسب د تړاو سره سم اړیکه  ورکوی او د هغه د تصور او د مفکورې پر بنسټ چه هغه هم خپله مدام خپروی, یو د بل سره تړلی دی:

 د تره کی د پخوانیو لیکنو پر بنست، هغه د افغانستان د شمال خلک, نرم او نازک خیال  ګڼی او سویلي خلک د هغه په اند زړور او د آزادۍ مینه وال دي. ډاکټر تره کی په ​​خپله وروستۍ مقاله کې د افغانستان د تاریخ تر ټولو تیاره دوره د " نقش استبداد هدف مند"  په لفافه قابو په  " دولت ملی" لوړوي.
 
 ډاکټر تره کی  هر کال په مکرر ډول یوه مقاله لیکي چې چارواکو ته یادونه او سپارشتنه کوي چې د مرحوم پاچا خان لپاره په افغانستان کې یو یادگاری منار/ بنست جوړ کړي.  پداسې حال کې چې شاغلی تره کی نشي کولی یا نه غواړي پوه شي چې مرحوم مشر د سویلي آسیا په ګټه په دوامداره توګه حیاتي تېروتنه کړی ده کوم چه د هغه د دغسی پالیسی پر بنست د پښتنو د مبارزی او خود - ارادیت ارمان په دوامدار توگه - خدای خبر کله - شاته وتمبول شو.  د یوه سیاسی ټولنې شپږ سلنه  نفوس برخه هیڅ وخت نشي کولای د " عدم تشدد"  له لاره  آزاد او خپل واک شي.  نو د حیرانتیا پرته مالومدار  او وړ خبره ده چې هنديان  پاچا خان د   "سرحد ګاندي"  په نوم  لقب ورکوی او درناوی یی کوی.


محمد داؤد مومند28.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​د ملی ګټو او د هیواد او ټولنی ضد میدیا سره مصاحبی!

څلویښته کاله کیږی چی د نظار شوری، ستمی جمعیت او د ایران ګوډاګي مطبوعاتی حلقو هم د هیواد دننه او هم په نړیواله سویه، د هیواد د ملی تاریخ، ملی هویت او ملی شخصیتونو د مسخ کولو دپاره، تمویل او تجهیز کیږی.

لمړۍ تیږه  په متحده ایالاتو کی د غلام حضرت کوشان او د هغه د زوی قوی کوشان لخوا د (امید) ملی ضد جریدی په توګه کیښول  شوه، چی دواړه د نظار شوری او ستمی جمعیت ایجنټان و، او دا جریده د همدی ملی ضد منابعو لخوا تمویلیده.

مغفور استاد هاشمیان  ۳۵ کاله ددی جریدی منحوسو نشراتو سره د یوه ملی اتل په توګه مبارزی او جهاد ته دوام ورکړ.

همدا راز په کلیفورنیا کی د (کاروان) په نامه د یوه بل مفسد لخوا، متخلص په (کهګدای) په زهر جنو ستمی نشراتو پیل وکړ، چی د حقوق لوی استاد او ملی مبارز استاد روستار تره کی صاحب ورسره تل په مجادله کی و.

د (خراسان) په نامه یو ستمی تلویزیون هم په کلیفورنیا په ملی ضد نشراتو پیل وکړ.

په دی دوره کی ملی نشرات عبارت و له:

دآیینه افغانستان مجله د استاد هاشمیان لخوا

 د درد دل دافغان مجله د استاد سراج وهاج لخوا

د عقاب آریانا مجله د سرور رڼا لخوا

د افغان مجاهد او افغان ولس اخبارونه په پیښور او ناروی کی د محمد حسن ولسمل لخوا

د د عوت مجله او ویب سایت د طارق جان بزګر لخوا

د عروة الوثقی مجله د ډاکټر  عبدلحکیم طبیبی لخوا

په نیویارک کی یو اخبار د مرحوم حبیب مایار لخوا (نوم یی راڅخه هیر شوی دی)

په ۱۹۸۲ کی یو ه لمړۍ قلمی میاشتنۍ خپرونه د آزاد افغانستان د نوم لاندی د دی قلم لخوا

د ۱۵ کلونو را په دی خوا د افغان جرمن د و طنی ژبو نشرات د استاد نوری لخوا (د جرمنی ژبی مؤسس قیس جان کبیر)

د آریانا افغانستان د ویب سایت تأسیس د استاد نوری لخوا

په کابل کی د اشغالی دوری مزدور حکومتونو په دوره کی د طلوع ملی ضد تلویزیون چی د ایران لخوا تمویلیده.

د طالبی نظام د استقرار سره، په لندن کی د افغانستان انترنیشنل (په واقعیت کی شیطان انترنیشنل) تأ سیس دی چی د خلکو د رویایاتو په حواله د انګلیس د استخباراتو په مالی مرسته چلیږی، ددی خپرونی نطاقان هماغه د طلوع د تلویزیون کولابی نطاقان دی.

نور ملی ضد نشرات: د رزاق مامون خپرونه، د ضرابی خپرونه، د فارسی میدیا نشرات، د لندن د بی - بی - سی فارسی نشرات، او په لسګونو نور.

دا فاسد او مفسد نشرات، ځينی وخت ملی شخصیتونه، خپل  زهرجن پروګرام ته دعوت کوی او په ډیره ماهرانه او شیطانی توګه د یوی خوانه خپل ناولی او کرغیړن هدف تر سره کوی او د بلی خوا د هغه شخصیت مصدوموی.

د داسی ملی شیطانی ضد نشراتو سره مصاحبه ډیره لویه اشتباه ده.

ما ولیدل چی د بی - بی - سی فارسی پروګرام او د افغانستان انترنیشنل (شیطان انتر نیشنل) شېطانی پروګرامونو، څنګه پوهاند یون، استعمال او د هغه د مصاحبی نه یی ناوړه ګته تر لاسه کړه.

لطفا د دشمن په دام کی ځان مه ښکیل کوۍ

وما علینا الا البلاغ المبین 

ع واحد حيدرى28.05.2026سدني استراليا/FotoGallary/CountryIcons/AUs.png
مصاحبهٔ اخیر جناب جهانی با خانم انیسه، به باور اینجانب، ایجاب تأمل، نقد و بررسی دقیق دارد؛ زیرا در آن شماری از مواضع، برداشت‌های تاریخی و تناقض‌های فکری مطرح گردیده که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت.

نخست این پرسش مطرح می‌شود که اساساً چه ضرورتی وجود داشت که جناب جهانی با یک یوتیوبر که از نگاه بسیاری دارای مواضع آشکاراً جانبدارانه و قومی تلقی می‌شود، وارد گفت‌وگو گردد؟ آیا این انتخاب صرفاً یک مصاحبهٔ عادی بود، یا نشانه‌ای از تلاش برای نزدیک‌ساختن خود به یک طیف مشخص سیاسی و رسانه‌ای مخالف طالبان که بیشتر در چارچوب هویت‌گرایی قومی تعریف می‌شود؟ طبیعی است که چنین انتخاب‌هایی، به‌بخصوص برای شخصیتی که سال‌ها خود را نویسنده و تحلیلگر مستقل معرفی کرده، پرسش‌برانگیز است.

از سوی دیگر، در سراسر این مصاحبه، جناب جهانی عملاً از مفهوم «اشغال» در بیست سال جمهوریت انکار می‌کند و بیشتر فساد، ناکارآمدی و ضعف حکومت را به افراد، روشنفکران و حلقات داخلی نسبت می‌دهد. بی‌تردید فساد گسترده، سوء‌مدیریت و ناکامی نخبگان سیاسی در آن دوره واقعیت داشت؛ اما پرسش مهم این است که آیا می‌توان ساختار قدرت و ماهیت نظام سیاسی آن بیست سال را بدون توجه به نقش نیروهای خارجی تحلیل کرد؟

واقعیت آن است که بسیاری از منتقدان باور دارند که مشکل اساسی تنها فساد چند مقام یا بی‌کفایتی روشنفکران نبود، بلکه ساختار سیاسی‌ای شکل گرفته بود که در آن مرکز تصمیم‌گیری واقعی در بسیاری موارد نه در ارگ، نه در وزارت‌خانه‌ها، بلکه در سفارت‌های خارجی و پایگاه‌های نظامی چون بگرام متمرکز بود. وقتی سیاست‌های کلان امنیتی، نظامی و حتی بخش‌هایی از مدیریت سیاسی وابسته به حضور خارجی باشد، طبیعی است که مشروعیت، استقلال و ظرفیت دولت نیز آسیب ببیند. از همین منظر، منتقدان استدلال می‌کنند که نمی‌توان نقش ساختار وابسته و حضور نظامی خارجی را نادیده گرفت و همه مسئولیت را تنها به گردن چند مقام یا روشنفکر انداخت.

همچنان به نظر می‌رسد جناب جهانی برخی واقعیت‌های دورهٔ جمهوریت را یا نادیده می‌گیرد و یا به گونه‌ای انتخابى به آن می‌نگرد. در همان بیست سال، با وجود پیمان‌های امنیتی میان افغانستان و ایالات متحده و حضور گستردهٔ نیروهای خارجی، حملات راکتی، توپخانه‌ای و نظامی پاکستان در امتداد خط دیورند بارها ادامه یافت؛ حملاتی که غالباً بدون پاسخ باقی ماند و برای بسیاری از شهروندان این پرسش را به وجود آورد که چگونه حکومتی که ادعای حاکمیت ملی دارد، در برابر نقض مکرر تمامیت ارضی چنین ناتوان ظاهر می‌شود.اما  امروز دیده می‌شود که طالبان در واکنش به حملات، در مواردی اقداماتی نظامی انجام داده‌اند؛ هرچند دربارهٔ نتایج و پیامدهای آن می‌توان دیدگاه‌های متفاوت داشت.

نکتهٔ دیگر، تناقضی است که در بخشی از سخنان جناب جهانی دیده می‌شود. از یک‌سو تأکید می‌کند که حکومت طالبان بدون زور و فشار نظامی از میان نخواهد رفت، اما از سوی دیگر خود را مخالف جنگ معرفی می‌کند. اگر راه‌حل نظامی مردود است، پس بدیل عملی چیست؟ و اگر راه‌حل زور مطرح می‌شود، آیا این به معنای پذیرش تداوم جنگ و خشونت نیست؟ این نوع دوگانگی در استدلال، نیازمند توضیح روشن‌تر است..

در مورد خط دیورند نیز برخی از مواضع مطرح‌شده در مصاحبه چنان انعکاس یافته که ممکن است برای شماری از مخاطبان، نزدیک به دیدگاه‌های خاص سیاسی یا قومی تلقی گردد. از آن‌جا که مسئلهٔ دیورند یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین موضوعات تاریخ معاصر افغانستان است، انتظار می‌رود تحلیل‌گران در این زمینه با دقت بیشتر، توازن تاریخی و حساسیت ملی سخن بگویند.

و در نهایت، شاید بحث‌برانگیزترین بخش مصاحبه جایی بود که جناب جهانی به‌گونه‌ای سخن گفت که گویا خلقی‌ها به اندازهٔ مجاهدین ظالم نبودند. این مقایسه برای بسیاری از قربانیان دهه‌های گذشته قابل پذیرش نیست. منتقدان یادآور می‌شوند که رژیم‌های خلق و پرچم نه‌تنها کشور را وارد جنگ و خشونت گسترده کردند، بلکه با اتکا بر حمایت خارجی، سرکوب سیاسی، زندان، اعدام، کوچ اجباری و شکاف‌های عمیق اجتماعی را نیز گسترش دادند. از نگاه بسیاری، ظهور گروه‌های بعدی، از جمله مجاهدين و طالبان، نیز  محصول فضای جنگ، فروپاشی ساختار دولت و میراث همان بحران‌های چند دهه‌ای بود. به همین دلیل، تقلیل مسئولیت تاریخی یا سبک نشان‌دادن نقش جریان‌های ایدیولوژیک گذشته، برای بخشی از جامعه قانع‌کننده به نظر نمی‌رسد.

نقد شخصیت‌های فکری و ملى  باید بر بنیاد استدلال، حافظهٔ تاریخی و انصاف باشد؛ نه بر اساس احساسات یا دشمنی شخصی. اما در عین حال،هر  روشنفکر، شاعر یا نویسنده‌ای نیز 

قابل نقد و پرسش قرار گیرد؛ بخصوص  زمانی که دربارهٔ سرنوشت یک ملت، جنگ، هویت و تاریخ قضاوت می‌کند.


حسیب الله28.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

آیا جناب محترم اکبر یوسفی از ورای سؤاستفاده از عناوین آکادمیک و ذکر اسمای فیلسوفان و متفکرین بزرگ جهان، میخواهد به عنوان سپر بلاغت یک نوع رئالیسم کاذب را برای خودش و خوانندگان ایجاد نمایند؟

به نظر من، در بحث‌های اجتماعی، امروز یک پدیدهٔ به طور مشاهده میرسد، که، کیفیت بحث های علمی- اکادمیک اجتماعی ما را به شدت مصدوم نموده تخریب می‌کند: سؤ استفاده از عناوین آکادمیک غیرمرتبط برای مشروعیت بخشیدن به بی‌دقتی‌های روشنفکرانه، به حیث یک نمونهٔ زنده و بارز نشان می‌دهد، که چگونه یک مناظره‌ کننده، به اصطلاح "مدرک دکتری خود در رشته‌ های فیزیک و ریاضیات را" بدون آنکه در رابطه به همان "رشتهٔ تحصیلی خودش اثر و یا آثاری مفید و مثمر را برای جامعه و رفع نیازمندی های مردم بیرون داده باشد"، فقط به عنوان مهر تائیدی جهت نوشته های خودش جلوه می‌دهد، تا به اظهارات اجتماعی-سیاسی درهم و برهم خود، کدام نوع "وزن علمی کاذب" ببخشد.

به عبارت واضحتر، با آنکه جناب محترم اکبر یوسفی گهگاهی، حتی می‌توان گفت در اکثر نوشته هایش، جهت "اظهار کدام نوع فضیلتی" از نام‌ ها، اظهارات و نقل‌قول‌های برخی از فیلسوفان محترم و اندیشمندان بزرگ و مشهور تاریخ بشریت یاد آوری می‌کند، اما به مشاهده می رسد، که جناب ایشان، گهگاهی، دقیقاً، اکثر اصول و دقت علمی را به طور کامل زیر پا می‌گذارد.

ترجمه‌های او، گهگاهی، از متون اصلی تاریخی و فلسفی، به هیچ وجه تفسیرهای قابل بحث نیستند؛ بلکه تحریف‌های آشکار فیلولوژیکی (متن‌شناختی) و دستوری هستند که معنای اصلی کلام فیلسوفان را کاملاً مسخ می‌کنند. میزان مضحک بودن این شیوهٔ کار جناب اکبر یوسفی، را به وضوح، بطور مثال، در اینجا به مصداق عبارت "مشت نمونهٔ خروار"، در ترجمه او از یکی از اظهارات کارل یاسپرس (Karl Jaspers) متعلق به سال ۱۹۶۴ میلادی میتوان آشکار، هویدا و نمایان به مشاهده گرفت: در حالی که کارل یاسپرس در متن اصلی آلمانی به صراحت می‌گوید:
"Wir Menschen sind nicht Engel
Engel, die unsere Fantasie sich vorstellt..."
معنی دقیق این دو جملهٔ بالائی می شود، که:
"ما انسان‌ها فرشته نیستیم؛ فرشته‌هایی که تخیل ما تصور می‌کند" ...
 اما جناب اکبر یوسفی در ترجمهٔ خودش، بتاریخ یازدهم ماهٔ اگست ۲۰۲۵ میلادی، در سطر اول نوشتهٔ خودش، در صفحهٔ اول همان نوشته که معنون به "خواست قدرت، دروغ را، به حقیقت مبدل می سازد" است، این اظهار بالائی کارل یاسپرس را، به خوانندگان محترم ، به یک جملهٔ کاملاً بی‌معنی تبدیل می‌کند:
یعنی برعلاوهٔ آنکه جناب اکبر یوسفی، معنی این جملهٔ "فیلسوف دلخواهٔ خودش را اصلا نفهمیده است، آنرا برای خوانندگان محترم بلکل، یعنی کاملا غلط و اشتباه ترجمهٔ نموده است!
جناب اکبریوسفی، این اظهار "فیلسوف دلخواهٔ خودش را" اینطور، غلط، ترجمه نموده است:
سوال این است، که جناب اکبر یوسفی کلمه و یا لغت "تنگی" و یا عبارت "تنگی تخیل" را از کجا داخل این اظهار کارل یاسپر نموده است؟

آیا کارل یاسپرس در طول و عرض زندگی خودش، به حیث یک فیلسوف، در کدام جائی، در کدام وقتی، در کدام حالتی از "تنگی تخیل انسان" چیزی گفته است؟ در صورتیکه پاسخ این سوال منفی باشد، پس آیا جناب محترم اکبر یوسفی، این لغت و یا کلمهٔ "تنگی" را از عبارت "تنگی تاشقرغان" و یا از "تنگی ابریشم" ربوده، داخل متن اظهارات یک فیلسوف نموده است؟

کسی که مانند جناب اکبریوسفی متغیرها و مفاهیم را در متون چنان خودسرانه تغییر می‌دهد، که مفهوم کلامی-فلسفی "فرشته" و یا (Engel) را ناگهان، بی بارانه و نابخردانه به مفهوم فضایی یک "تنگنا" یا یک "تنگی" یا (Enge) تغییر بدهد، در عین حال خودش نیز اصلا متوجه همچو اشتباهٔ بزرگش نشود، چنین ترجمهٔ چرند و مضحک و بی معنی را نیز به خور خوانندگان بدهد– آن را هم با ساختار دستوری کاملاً غلط – تبدیل نموده باشد، واضیح است که کار علمی نکرده است و نمی‌کند، بلکه چنین افراد و اشخاصی که می‌خواهند خودشانرا "فیلسوفیست جلوه دهند"، از سر نابخردی دست به فریب‌کاری بلاغی نیز می‌زنند. داشتن مدرک دکتری در "فزیکی و متامتیک" یا در علوم تجربی و طبیعی، هیچ‌کس را از وظیفه امانت‌داری و دقت در نقل‌قول‌های علمی-فلسفی معاف نمی‌سازد.
از دیدگاهٔ میتودولوژی در اینجا یک خطای بنیادین وجود دارد: این یک نمونه کلاسیک از پدیدهٔ سیستماتیک «اولتراکریپیداریزم» (Ultracrepidarismus) است – یعنی ادعای تخصص در حوزه‌ای خارج از صلاحیت و دانش فرد. 
اشتباهات فاحش در ترجمهٔ منابع مورد استفادهٔ جناب اکبریوسفی به وضوح نشان می‌دهد که او اصول کار ترجمهٔ آثار علمی-فلسفی زبان‌ شناسانه را اصلاً بلد نیست. نام‌های فیلسوفان بزرگ و مشهور را، جناب اکبر یوسفی، در اینجا صرفاً به عنوان یک دکور ظاهری و برای «نام‌پرانی» (Namedropping) ابزار قرار گرفته‌اند: منظور و هدف جناب ایشان این است، که، تا اظهارات شخصی و اظهارات غالباً غیرعلمی جناب اکبریوسفی را، ذکر اسما و نام های فیلسوفان بزرگ و مشهور. باارزش جلوه دهند.
اما به نظر من، باید جناب اکبریوسفی بلخره متوجه این اصل گردد، که، علم با حقیقت مطلق و دقت بی‌امان در برخورد با داده‌ها زنده است. کسی که مانند جناب اکبریوسفی کار پایه‌ای متون را چنین سرسری و شتاب‌زده انجام می‌دهد و معنای لغات و کلمات در منابع را به این طور مشهود تحریف می‌کند، حق ندارد در یک بحث اجتماعی به اعتبار علمی، دقت یا اقتدار آکادمیک خود استناد کند.
نتیجه‌گیری:
داشتن یک عنوان اکادمیک، بطور مثال بدست داشتن دکترا در کدام بخشی از علم فزیک و یا در کدام بخشی از علم متماتیک مجوزی برای مصونیت از خطای همه‌جانبه، بلخصوص خطای برداشت از متون فلسفی نیست. به نظر من، وقتی یک دانشمند کدام یک از ساحات علوم طبیعی با جعل نقل‌قول‌ها و تظاهر به میتودیک، بخواهد علوم اجتناعی را، علوم انسانی را به اصطلاح مخدوش کند، جامعهٔ علمی-اکادمیک نباید این رفتار را به عنوان یک "نظر و دیدگاه" و بدون نقد و اناقاد بپذیرد، بلکه باید آن را به تحت عنواوین "بی‌کفایتی" و "سطحی نگری در کار" افشا کند. صداقت واقعی علمی در این است که انسان باید حد و مرز های تخصص خود را بشناسد و به علم و دانش رشته های تخصصی مختلف نیز احترام بگذارد.

نوت: سوال دقیق این است، که چرا جناب محترم اکبریوسفی، که به گفتهٔ خودشان از چندین دهه در کشور آلمان بسر می برند، تا هنوز یک سطر نسبتا عادی و معمولی بطور مثال از اظهارات کارل یسپرس را چنین غلط ترجمهٔ نموده است، که لغت و کلمهٔ "تنگی" را بی جا و بی مورد، و نیز فارغ از هر نوع معنی فلسفی، به اظهارات یک فیلسوف محترم و بزرگ چسپانیده است؟

جناب محترم اکبر یوسفی! لطفا پاسخ دهید، که این لغت "تنگی" را چرا و به چه دلیلی به اظهارات کارل یسپرس به ناحق و بی جا چسپانیده اید؟
با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله
دوکتور محمد اکبر یوسفی27.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​ښاغلی «ع، تره کی» هدف مو څه دی؟

که سیاسی او آیدیالوژیکی موضوعات مو هدف وی، خو دا لیکونکی نه غواړی چی ستاسی په نڅا کی برخه واخلی. خو پدی زیات تر څلویښتو کلونو په بحران کی می، ستاسی په مفکورو کی هیڅ وخت داسی یو ګټور مفهوم ندی لوستی، چی د تایید او یا د ملاتړ وړ پیژندل سوی وای. کنایی او یا د عام مسوولیتونو که د دی لیکوونکی په آدرس، مو  پټ او یا ښکاره  پارسل کړی وی، ژر بیرته واخلی. که کوم علمی مفاهیم، مو هدف وای٬  خو دا لیکونکی، داسی محتاجی هم نه درلودل، چی د کلماتو د استعمال د ځای په باب تاسی ته مراجعه کړی وای. سیاسی موضعګیری او طرحی، چی د درواغو ډک د آمر په امر دتبلیغ به هدف خرڅیږی، د علمی څیړنو د نتیجو او د علمی د ترمینولوژیو سره مشارکت نلری. دا چی تاسی د چا سیاسی مشروط او یا غیر مشروط ملاتړ او توصیف کوی ستاسی کار دی. ختم.

ع، تره کی27.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

در حال و احوال امروزی بحث سازنده و مثمر در رابطه به مسائل حاد افغانستان یک ضرورت حیاتی  است. به شرطیکه مناظره به مناقشه و مناقشه به جدال لفظی بیرون از معنا بدل نشود.

آشفته بازار سیاست افغانستان بسیاری را از درک واقعیت های روی زمین عاجز ساخته است. شمار زیادی از نویسندګان باری که واقعیت های استخراج شده از اصول جامعه شناسی سیاسی را منطبق به برداشت های ذهنی و شخصی خود نیافتند، به پرخاشګری رو میاورند.

محترم عبدالقیوم میرزاده بار دیګر از موضع یک تحلیلګر واقعبین قلم خود را در دفاع از حقایق زمینی و ملموس بدست ګرفته است. بیانات رهنمود دهنده سیاسی و در عین حال اخلاقی میرزاده به مشاجرات پراګنده ، حاشیوی و ګریز از واقعیت استقامت سالم  به سوی درک واقعیت میبخشد. ع، تره کی

محمد بشیردودیال27.05.2026ویسمارhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​ د آریانا افغانستان آنلاین د درنې پاڼې قلمی معززو همکارانو، قدرمنو لوستونو او هېوادوالو السلام علیکم.

د لوی اختر د مبارکو ورځو د رارسیدو له امله  تاسو، ستاسو د کورنۍ درنو غړو، دوستانو او متعلقینو ته مبارکی وایم.

آریانا افغانستان آنلاین26.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
حسیب الله26.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

پس از تقدیم سلام و احترامات قلبی به همه هموطنان محترم و عزیزم، از خداوند متعال صحت کامل و خوشی های فراوان در روز های عید برای همه استدعا میدارم.

از آنجائیکه جناب محترم عبدالقیوم میرزاده، سعی و کوشی زیادی بخرچ داده اند و در ارتباط "تعصب" و "پیش قضاوتی های نژادی" و "تبعیض نژادی"، تا اکنون در یازده قسمت، معلومات وسیع شانرا با خوانندگان محترم به اشتراک گذاشته اند، و نیز بخاطریکه این اصطلاحات گهگاهی در نوشته های زیادی برخی دیگری از هموطنان عزیز ما نیز مورد استفاده قرار گرفته است و قرار می گیرد، خواستم با یک مکث بسیار مختصر نظرم را در رابطه، با خوانندگان محترم، به حیث یک یادداشت تحلیلی به اشتراک بگذارم:

قسمیکه جناب محترم میرزاده با تعاریف زیاد و خوبی به تعریف اصطلاحات "تعصب و پیش قضاوتی و تبعیض"  پرداخته اند، شخصا نیاز به تکرار تعاریفی بیشتری از این اصطلاحات نمی بینم، در اینجا می‌خواهم فقط به موضوعی تاکید دام، که، جناب محترم میرزاده آنرا یکبار به بسیار خوبی و وضاحت تشریح و توضیح داده اند؛ و آن این است، که، قسمیکه جناب محترم میرزاده فرموده اند، از دیدگاهٔ علم "روان‌شناسی اجتماعی" که یکی از شاخه های "علم روانشناسی" می باشد، 
و هچنان از نظر علم جامعه‌شناسی، "پیش قضاوتی های نژادی"و "تبعیض نژادی" (Rassenvorurteil) در جوامع بشری به حیث پدیده های واقعی متاسفانه که وجود دارد، که از نظر علمی قابل اندازه‌گیری نیز می باشند، که باید از آن در جوامع جلوگیری صورت گیرد، اما در عین حال میخواهن که به این موضوع اساسی نیز تاکید دارم، که. با این که این پدیده های زشت به عنوان به اصطلاح "ساختار های اجتماعی" قابل شناخت و نیز قابل اندازه گیری علمی، در جوامع مختلف موجود می باشند، اما به عنوان یک واقعیت بیولوژیکی چنین چیزی وجود ندارد: به عبارت ساده تر، علم بیولوژی چنین چیزی را که، گویا نژاد های مختلف انسانی وجود دارد، رد و یا نفی می کند، زیرا علم بیولوژی را عقیده بر آن است، که همه انسانهای روی زمین، مرتبط و متعلق به یک "نژاد انسانی" است!
یعنی: علم به طور واضح بین دو سطح تفاوت قائل می‌شود:
  • واقعیت بیولوژیکی: از نظر علم ژنتیک که یکی از شاخه های علم بیولوژی است و همچنان از دید علم انسان‌شناسی، نژاد های بیولوژیکی مختلف و متفاوت در میان انسان‌ها وجود ندارد. تقسیم‌بندی به اصطلاح "نژادها" یک ساختار تاریخی است که در قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی ایجاد شده بود و از نظر علم بیولوژی مدت‌هاست که چنین چیزی رد شده است. باز هم تکرار می کنم، که علم بیولوژی را امروز باور بر آن است، که همه انسانهای روی زمین به یک "نژادانسانی" تعلق دارند!
  • در عین حال واقعیت های اجتماعی و برداشت های روانشناسی اجتماعی به ما نشان میدهند، که، از آنجا که برخی از انسان‌ها یاد گرفته‌اند، تا آنکه، از این دسته‌بندی‌های، مانند رنگ پوست و یا منشأ، چگونه استفاده و سو استفاده کنند، پیش‌قضاوتی های نژادی به عنوان الگوهای "ذهنی واقعی" متاسفانه که در برخی افراد و اشخاص وجود دارند: بطور مثال، هرگاه یکی از شاگردان تنبل صنف، که اصلا در ساعت های بیولوژی در صنف حاضر نبوده باشد و از اثر مکتب گریرزی هایش از داشته های علم بیولوژی محروم واقع شده باشد، با آنهم روزی به میدان آمده بگوید که، بطور مثال: "من آریائی نژاد هستم."، زمانیکه از وی پرسیده شود، که در حالیکه علم بیولوژی همه انسان ها را متعلق به یک "نژاد انسانی" می خواند، تو برای این ادعای خودت، چه ثبوتی داری؟ هرگاه آن شخص ادعا کند، که، بطور مثال در "کتاب آوستا، عکس، تصویر و نیز قبالهٔ خانهٔ کاکای اجدادم درج است، بدون شک که چنین ادعایی غیر علمی نه تنها بی جا، بلکه مضحک نیز به مشاهده می رسد!
علوم مدرن امروز، بطور مثال "علم انسان‌شناسی" و یا "علم جامعه‌شناسی" معمولاً از استفادهٔ اصطلاح "نژاد" خودداری می‌کنند و به جای آن از اصطلاحات نژادپرستی (Rassismus) یا قومیت‌گرایی (Ethnisierung) استفاده می‌کنند. وجود این پدیدهٔ  زشت اجتماعی توسط چندین حوزه های تحقیقاتی تائید شده است.
از دید علم روان‌شناسی اجتماعی، "پیش‌قضاوتی ها"، انواع الگوهای فکری عمیقاً ریشه‌دار و اغلب ناخودآگاهی هستند، که مغز برخی انسان ها تمایل دارد، تا آنکه اطلاعات را برای خودش دسته‌ بندی کند، یعنی در برخی افراد گرایش به دسته‌بندی های خود ساخته و خود پرداخته وجود دارد، بطور مثال: هرگاه افراد بر اساس خصوصیات ظاهری قضاوت شوند و یا قضاوت کنند، به آن گونه پیش قضاوتی ها، پیش‌داوری های نژادی "آشکار" یا "پنهان" نیز می‌گویند.


و من الله التوفیق

با تقدیم احترامات فائقه

حسیب الله

احمد آریا26.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

نوسان لحظه‌ای میان ستایش و نقد:

«طالبان" اینک دولت پُرصلابت و مقتدر و یکدست و مصمّم و پاک‌نفسی را به وجود آورده‌اند، که قدرت و ظرفیّت ساختن و اعمار افغانستان را دارد.»

«افغانستان عزیز ما در مرحلۀ اعمار و ساخت‌وساز قرار دارد و «قرعۀ فال» این رسالت تاریخی به نام «طالبان» زده شده است.»

«حالا که نوبت دولتداری، حکومتداری و زمامداری افغانستان به همان قشر به‌اصطلاح «ملا و چلی و مولوی» رسیده است؛ قشری که بسیاری آن را بی‌تجربه، ساده و دور از مناسبات مدرن قدرت می‌پنداشتند، می‌بینیم که همین گروه توانسته است دولتی مقتدر، متمرکز، یکدست، منضبط و باصلابت ایجاد کند؛ دولتی که به باور نویسنده، در تاریخ معاصر افغانستان کم‌نظیر است.»

«آنان با جدیت، شتاب و انسجام کم‌سابقه‌ای مصروف پیشبرد امور و خدمت‌رسانی شده‌اند و شعار همیشگی‌شان ــ «این وطن را آباد خواهیم کرد» ــ اکنون، از دید نویسنده، در عمل نیز بازتاب یافته است.»

«من با یقین کامل پیش‌بینی می‌کنم که اگر روند امور در افغانستان با همین شتاب، انسجام، گستردگی و نظم ادامه یابد، افغانستان در ده سال آینده ــ به استثنای چین ــ از بسیاری کشورهای همسایه پیشی خواهد گرفت.»

«طالبان، که اینک یکه‌تاز میدان هستند، می‌خواهند افغانستان را به‌تنهایی بسازند؛ بدون مشارکت دیگران و دگراندیشان. طالبان، که فکر کرده‌اند در یک‌هزار و چهارصد سال پیش زندگانی می‌کنند، می‌خواهند افغانستان را بدون حضور فعّال و خلّاق و مشهود زنان بسازند؛ و درک کرده نمی‌توانند که سررشتۀ امور بدون شرکت کافی و لازم و همه‌جانبۀ زنان، راه به جایی نمی‌برد!!! طالبان، که قرار و مدار یک‌هزار و چهارصد سال پیش را لایتغیّر و تغییرناپذیر می‌پندارند، می‌خواهند جامعه را با چنین فرض منجمد و یخ‌بسته در طلسم قرون وسطی قالب بزنند، ولو خود عملاً از محصولات و دستاوردهای ساینس و تکنالوجی مُدرن استفاده‌های شایان و سرشار عملی هم می‌کنند!!! پناهِ افغانستان به ذات حقّ.»

از این نقل‌قول‌ها به‌سادگی می‌توان دریافت که با یک موضع‌گیری علمی یا یک دستگاه فکری منسجم روبه‌رو نیستیم، بلکه با نوعی نوشتار «موقعیت‌زده» و نوسانی مواجهیم؛ نوشتاری که در آن داوری سیاسی تابع شرایط و هیجانات لحظه‌ای است. در یک سطح، طالبان را به‌عنوان «دولت مقتدر، یکدست و کم‌نظیر» می‌ستاید و با قطعیت‌های اغراق‌آمیز از آینده‌ای درخشان برای آن سخن می‌گوید؛ اما در آخرین نوشته، همان ساختار را به‌عنوان نماد جمود تاریخی، ذهنیت قرون وسطایی و حذف اجتماعی (به‌‌خصوص در قبال زنان) محکوم می‌کند.

این جابه‌جایی سریع میان ستایش افراطی و نکوهش رادیکال، صرفاً «تغییر نظر» نیست، بلکه نشانه‌ای آشکار از فقدان معیار ثابت داوری است. نویسنده ظاهراً هرجا با «تصویر قدرت، نظم و انسجام ظاهری» مواجه می‌شود، دچار نوعی شیفتگی و بزرگ‌نمایی می‌گردد و زبانش به سمت ستایش مطلق می‌لغزد؛ و اکنون که همان قدرت را از زاویه پیامدهای اجتماعی و در عرصه عمومی مورد بررسی قرار می‌دهد، با اکراه آن را زیر تیغ نقد می‌برد.

دیده می‌شود که گزاره‌ها نه بر اساس سنجش تجربی یا استدلال نهادی، بلکه عمدتاً بر پایه قطعیت‌گویی، پیش‌گویی و ارزش‌گذاری‌های احساسی شکل گرفته‌اند؛ از این رو، بیشتر محصول «واکنش‌نویسی» هستند تا تحلیل. نوشتاری که با موج سیاسی بالا و پایین می‌شود.

آنچه در این متن دیده می‌شود صرفاً تناقض نیست، بلکه نوعی «این‌وقتی‌بودنِ فکر» است: فکری وابسته به لحظه، متأثر از قدرت، و فاقد هسته تحلیلی پایدار.

صحرائی26.05.2026کلیفورنیاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​تشکر از معلومات شما که چیز نو نبود. از همان آغاز طالبان همه را به حیث اتباع عادی و غیر سیاسی دعوت کرده است. چنین احساس می شود ه شما باری های فریبنده را جدی نمی گیرید. 

والسلام صحرائی.

احمد فواد ارسلا25.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​محترم صحرائی

چندی قبل برادر اشرف غنی در مورد خبر باز شدن راه بین افغانستان و پاکستان که بعد از تجاوزات اخیر پاکستان وتصادمات بسته شده بود و یک راه در کنر باز شده بود در سایت ایکس اظهار خوشنودی کرد که توجه من را جلب کرد. بعدا چندین منبع خبری از تذکر یک مقام طالبان خبر دادند که اشرف غنی میتواند منحیث یک تبعه افغان برگردد. در مورد فشار شدید امارات متحده عربی بر پاکستان برای پرداخت فوری قرضه ها خوانده بودم. در مورد سفر اشرف غنی به دیدار لوی درستیز پاکستان در راولپندی همه مطلع هستند. و اگر به انترنت مراجعه شود به آسانی معلومات دقیق در مورد تکمیل ۹۰ فیصد سیم های خاردار در زمان اشرف غنی بدست آورده میتوانید. در هر حال این صرف یک تحلیل یک تحلیلگر است نه کدام دعوی خاص.

Hazarzbek Tajiashtun25.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png
خلیل الله معروفی,

 " ......طالبان ....میخواهند افغانستان را بدون حضور فعّال و خلاق و مشهود زنان بسازند ......طالبان، که قرار و مدار یکهزار و چارصد سال پیش را لایتغیر و تغییر ناپذیر میپندارند، میخواهند جامعه را با چنین یک فرض منجمد و یخبسته در طلسم قرون وُسطی قالب بزنند، ولو خود عملًا از محصوالت و دستاوردهای ساینس وتکنالوجی مُدرن استفاده های شایان و سرشار عملی هم همیکنند!پناهِ افغانستان به ذات حقّ!!!

 بلی. از منظر و بعد سیاسی چنین پروژه یی از دیر زمان نهایت سودمند و کار امد بوده, گاهی هم ضرورت تغیرمکان جغرافیایی ان در افرینش و شکل گیری منافع و معادلات جدید سیاسی ارزیابی می گردد. هم اکنون با اطمینان می توان گفت که انتقال این پروژه از شرق میاته به افغانستان تکمیل, که در مرکزیت ترک شده اولی ان حتی کنسرت ها موسیقی در سطح خانم جنفر لوپز متواتر برگزار میگردد. ولی درنشیمن جدید ان, منع کامل دانش اموزی زن در سطح جلوگیری از تحریک جنسی مردان به اصطلاح تحلیل و تجزیه گردیده درعمل پیاده می گردد. 

اموزش یک مرد, مردی را با سواد ساحته ولی در مقایسه اموزش زن همه فامیل را منور ساخته با زمان همراه می سازد. راستی هم " پناهِ افغانستان به ذات حقّ!!!"


محمد داؤد مومند24.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

نثار محمد خان یوسفزی د تاجکستان یو بنسټ اویښودنکی

په دی ورځو کی د تاجکستان د دری بنسټ ایښودونکو شخصیتونو د عظام رمیم خاورو ته سپارلو، او د تاجکستان د جمهور رئیس رحمانوف د تعظیم او تکریم مراسم د توجه وړ یوه موضوع وه.

ددی دری ګونو شخصیتونو څخه یو هم، نثار محمد خان یوسفزی ؤ، چی د محمدوف په نامه یی هم شهرت درلود.

نثار محمد خان په ۱۸۹۸ کال صوابۍ کی زیږدلی ؤ، دی یو آزاد غوښتونکی او مبارز او انقلابی شخصیت ؤ او د غازی امان الله د استقلال غوښتنی په جګړه کی یی د انګریزانو برخلاف جګړه کړی ده.

د غازی امان الله د جهاد اعلان او د جنوبی صفحاتو په محاذاتو کی د غازی نادرخان د عمومی قوماندانی لاندی، د انګریزانو ماتی، په هندوستان کی دا عقیده چی د انګریزانو شکست او آزادی تر لاس راوړنه کوم محال کار ندی، د آزادی غوښتنی احساسات لا پسی غښتلی کړل.

۱۹۱۹ د خلافت او  ۱۹۲۰ د هجرت کلونه ؤ.

د هجرت په کلونو کی پنځوس زره وګړو د هندوستان د دارالحرب نه د افغانستان دارالسلام ته مهاجرشول، د امان الله خان حکومت د دومره خلکو د مهاجرت امکانات ندرلول، نو د مهاجرت دا لړۍ وتړل شوه، تر دی چی یو ګڼ مهاجری کورنۍ بیرته ستانه شول.

په همدی کال فخر افغان خان عبدالغفار خان، عبدلااکبر اکبر، خوشحال خان کاکاجی او داسی ګڼ شمیر پښتانه منورین او مشران افغانستان ته راغلی ؤ.

نثار محمد خان، او خوشحال خان کاکاجی او عبدلاکبر خان اکبر، روسی ترکستان ته مخه وکړه او هلته یی تاجیکی ژبه هم زده کړه او ګوندی، د بسمچیانو د تحریک غړی شو، ده یو ځل ایران ته هم سفر وکړ او د ایران د کوم مبارز شخصیت سره یی تعارف شوی ؤ.

دی پښتون شخصیت د دوه نورو تاجک لیډرانو سره د تاجکستان د هیواد داعیه پر مخ ویوړه چی په کال ۱۹۲۹ د تاجکستان د هیواد په جوړولو بریالی شول.

نثارمحمد خان د تاجکستان د معارف د کمیسار یا وزارت چوکۍ تر لاسه کړه، او څو درسی کتابونه یی تألیف کړل.

وروسته دا دری واړه شخصیتونه د ستالین لخوا اعدام شول.

دا چی زه وایم پښتون یو تاریخ سازه قوم دی د پښتو ژبی او پښتونولۍ د دشمنانو په پرتوګ کی ولی (سپږی) ځای نیسی ؟

پښتون لودی، سوری او غوری پادشاهانو او په تیره شیر شاه سوری د هندوستان په تاریخ هغه مقام او منزلت لری چی غیر د آشوکا نه یی، انډول نه لیدل کیږی.

افتخار پر دی پښتانه تاریخ جوړونکو مشرانو.

د تاجکستان ولس باید د پښتنو مشرانو لکه نثار محمد خان یوسفزی  چی د تاجکستان د بنسټ ايښودونکی ؤ او فخر پښتون محمد ګل بابا چی د شمالی سیمو د ریاست تنظمیه په وخت کی یی په زرګونو پاردرایی مهاجرینو ته په شمال صفحاتو کی زمکی او د میښت ځایونه باربر کړل هیرنکړی.

خو د خواشینۍ ځای دی چی نن ورځ د دغه مهاجرینو اولاده د ستمی کاذبو، شیطانی احساساتو تراغیزی لاندی د نمک حرامو وګړو او فریقو په څیر د فخر پښتون محمد ګل بابا، دا انسانی او د اسلامی ورورولي خدمات هیرکړی او ورپسی غاپی، چی یی ولی بی وزلو پښتنو کورنیو ته د هیواد په شمالی برخو کی د ژوند امکانات برابر کړی دی؟   

عبدالقیوم میرزاده24.05.2026هلند/FotoGallary/CountryIcons/NL.png

نوشتهٔ سفسطهٔ گونهٔ را از قلم محمد اکبر یوسفی در وبسایت آریانا افغانستان آنلاین خواندم. این نوشته بیشتر بر بازی‌های زبانی، مغالطه‌های فلسفی، و خلط میان «مفهوم»، «پدیده اجتماعی» و «وجود عینی» استوار است، نه بر نقد علمیِ محتوای کتاب.

نقد و ارزیابی آثار علمی، زمانی ارزشمند و سازنده است که بر بنیاد روش تحقیق، تحلیل مفهومی، استدلال منطقی و فهم دقیق موضوع استوار باشد. اما متأسفانه نوشته‌ای که اخیراً در مورد کتاب «تعصب؛ ماهیت و پیامدهای آن ۹» منتشر گردیده، بیش از آنکه نقد علمی باشد، مجموعه‌ٔ از مغالطات فلسفی، خلط مفاهیم، و برداشت‌های نادرست از علوم اجتماعی و فلسفه زبان است.

محمد اکبر یوسفی با استناد ناقص و غیرعلمی به دیدگاه‌های فلسفهٔ زبان، کوشیده است چنین وانمود کند که چون مفاهیمی مانند «تعصب» یا «عشق» وجود مادی و فیزیکی ندارند، پس گویا واقعیت اجتماعی نیز ندارند و در نتیجه نمی‌توان دربارهٔ آن‌ها تحقیق علمی انجام داد. این برداشت، نه تنها با مبانی علوم اجتماعی در تضاد است، بلکه ناشی از عدم تفکیک میان «وجود مادی» و «وجود مفهومی و اجتماعی» می‌باشد.

در علوم اجتماعی، بسیاری از مهم‌ترین پدیده‌های انسانی ـ مانند عدالت، آزادی، تبعیض، نفرت، ایمان، عشق، ترس، مشروعیت سیاسی، و حتی خودِ قانون ـ وجود فیزیکی مستقل ندارند، اما آثار و پیامدهای آن‌ها کاملاً واقعی، قابل مشاهده و قابل مطالعه است. هیچ جامعه‌شناس، روان‌شناس یا فیلسوف معتبری ادعا نکرده است که چون «تعصب» جسم مادی ندارد، پس وجود اجتماعی ندارد. اگر چنین منطقی پذیرفته شود، باید تمام علوم انسانی و اجتماعی را بی‌معنا دانست.

تعصب، یک پدیدهٔ روانی ـ اجتماعی است که آثار آن در رفتار فردی، روابط اجتماعی، تبعیض قومی، مذهبی، زبانی، سیاسی و فرهنگی و تمام انواع که من در این کتاب به تفکیک روی هر کدام توضیح داده ام به‌وضوح دیده می‌شود. جنگ‌ها، نسل‌کشی‌ها، حذف اجتماعی، نفرت‌پراکنی، تبعیض ساختاری، و محروم‌سازی انسان‌ها از حقوق اساسی‌شان، همه از پیامدهای عملی همین پدیده‌اند. چگونه ممکن است چیزی که چنین آثار عینی و تاریخی دارد، «وجود نداشته باشد»؟

محمد اکبر یوسفی، میان «برداشت‌های متفاوت انسان‌ها از یک مفهوم» و «نبودن اصل مفهوم» نیز خلط کرده است. اینکه افراد ممکن است از لغت و یا کلمهٔ «تعصب» برداشت‌های متفاوت داشته باشند، هرگز به معنای نفی اصل پدیده نیست. در فلسفه و زبان‌شناسی، تفاوت در تفسیر مفاهیم، امری طبیعی است؛ اما این تفاوت، وجود مفهومی و اجتماعی آن پدیده را از میان نمی‌برد.

همچنین این ادعا که «اگر تعصب وجود خارجی می‌داشت، می‌شد آن را تغییر داد»، خود نقض سخن گوینده است؛ زیرا تاریخ بشر سرشار از تلاش‌های موفق برای کاهش تعصب، تبعیض و نفرت قومی و مذهبی است، صد ها و هزاران دانشمندان علوم اجتماعی و روانشناسی تحقیقات دامنه داری در این عرصه انجام داده اند، صد ها سند ملی و بین المللی از جانب دول و سازمانهای بین المللی چون سازمان ملل متحد و سازمان های الحاقیهٔ آن بمنظور جلوگیری از این آفت اجتماعی تصویب و مرعی الاجرا کرده اند. قوانین ضد تبعیض، آموزش حقوق بشر، اصلاحات فرهنگی، گسترش مدارا و توسعهٔ دموکراسی، همه بر این اصل استوارند که تعصب یک واقعیت اجتماعیِ قابل مهار و قابل اصلاح است.

نکتهٔ دیگر آن است که محمد اکبر یوسفی، به‌جای نقد علمی محتوای کتاب، بیشتر متوسل به کنایه، تمسخر و نسبت‌های ذهنی شده است؛ در حالی‌که در سنت علمی، نقد باید متوجه استدلال، روش تحقیق و داده‌ها باشد، نه شخصیت نویسنده یا انگیزه‌های فرضی او.

کتاب «تعصب؛ ماهیت و پیامدهای آن» با هدف ترویج نفرت یا ایجاد واهمه نوشته نشده، بلکه تلاشی است علمی برای شناخت یکی از خطرناک‌ترین آسیب‌های اجتماعی که جوامع انسانی، به‌ویژه جامعهٔ افغانستان، دهه‌ها از آن رنج برده‌اند. مبارزه با تعصب، دعوت به آگاهی، عدالت، همزیستی و انسان‌گرایی است؛ نه تبلیغ تفرقه.

اگر کسی وجود تعصب را انکار می‌کند، کافی است به تاریخ افغانستان، منطقه و جهان بنگرد؛ به جنگ‌های قومی، تبعیض‌های مذهبی، حذف‌های زبانی، و خشونت‌هایی که میلیون‌ها انسان قربانی آن شده‌اند. انکار تعصب، نه نشانهٔ روشنفکری، بلکه چشم‌پوشی بر یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌های اجتماعی بشر است.

در پایان، تفاوت اساسی میان تحقیق و پژوهش علمی و جدل احساسی باید حفظ گردد. علوم اجتماعی بر مبنای مطالعهٔ واقعیت‌های انسانی بنا شده‌اند، نه بر انکار آن‌ها. کتابی که هدفش شناخت ریشه‌های تعصب و هشدار دربارهٔ پیامدهای خطرناک آن است، در حقیقت تلاشی در جهت سلامت اجتماعی و همزیستی انسانی محسوب می‌شود، نه آن‌گونه که منتقد محترم محمد اکبر یوسفی پنداشته است، تهدیدی برای جامعه.

صحرائی24.05.2026کلیفورنیاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​جناب ارسلا!

اینر ا از کجا مطلع شده اید.

با بازی فریبکتاری "لر او بر" و این طالب افغان و طالب پاکستانی تحت رهری مخفی "آی اس آی" خطر اشغال کشور محسوس است. بازی های سر پوشیده خیلی پیچیده است. با احترام. صحرائی.

Hazarzbek Tajiashtun23.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​در این ایام ان هم ناگهانی, جملات کلیدی تعداد از رسانه ها تحریری و صوتی در ارتباط با افغانستان در محور هویت "ترکستان جنوبی" می چرخد که مبدا بعد سیاسی ان را میتوان حدس زد ولی از دید این طرف نمیتوان  با اطمنان مشخص ساخت.

ترک ها با داشت مرکزیت امپراتوری عثمانی, هنوز هم نفوذ زیادی داشته  که هویت ان ها حتی  امروز زیربنا سیاسی چندین کشور را در منطقه و خصوصا در اسیا مرکزی تشکیل می دهد. یک تفاوت استثنایی ترکها در مقایسه با اقوام دیگر درمنطقه این است که انها عمدتا به اساس ارتباط  زبانی هم سان, با هم وصل ولی از بعد ژنتیک به  گروه ها جداکانه مثلا اورینتل و غیر اورینتل مانند ترکان عثمانی ارتباط دارند. چنین ترکیبی از اتصال, نفوذ و همبستگی ان ها را در حالات طغیانی استحکام و سرعت بخشیده تا حدی که حتی کشور روسیه تهدید وجودی خود را نه در چگونگی بود ناتو و اروپا غربی - بلکه در عروج پان-ترکیزم تعریف میدارد. 

در افغانستان ساختار اجتماعی از دیر زمان بر اساس سلسله مراتب اقوام درجه بندی گردیده که تهداب و ارزش اصلی چنین ساختار روی یک اقلیت غیر بومی - گروه اغا صاحبان و حضرت صاحبان - مختصا به اساس  ولادت استوار و بنا یافته تاثیر ارتباط زبانی گویا ترکستان جنوبی را کمرنگ ساخته ان ها  مثلا در بعد ازبک و ترکمن جدا از هم درجه بندی می گردند. چنین ساختار اجتماعی امکان موجودیت ترکستان جنوبی را درافغانستان نفی می نماید.

دوکتور محمد اکبر یوسفی22.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​دوست عزیزالقدر احمد آریا!

از همه اولتر سلام و احترام تقدیم می دارم. اینکه این مکث مورد توجه شما قرار گرفته است، خرسندم و بیشتر از همه مسرت بخش بوده است که تبصرۀ عالی شما برایم جهات دیگری را روشن ساخته است. آفرین بر استعداد لسانی و افادۀ سلیس از آنچه که خود, امید چنین برداشتی را داشته ام. با احترام. یوسفی.



حسیب الله22.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​بحث اجتماعی: آیا می‌توان از ورای تقاضا و اخذ خسارات جنگی پنجاه سال اخیر از کشور های ذیدخل در جنگ های ویرانگر نیم قرن اخیر، که جسم و روح افغانستان عزیز ما را مصدوم گردانیده است، در قدم اول به ایجاد و فعالیت مکاتب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی مناسب به رفع احتیاجات و ضروریات اولیهٔ مردم عزیز ما، برای دختران و پسران نوجوان، اقلا در ۴۱۲ ولسوالی های افغانستان عزیز پرداخت؟


جای مسرت است، که جناب محترم عبدالقیوم میرزاده، به این بحث اجتماعی پیشنهادی، که آنرا بتاریخ شانزدهم ماهٔ می ۲۰۰۲۶ میلادی، درج این صفحه نموده ام، از ورای یک متن هفت صفحه ئی، نظریات جناب ایشانرا معنون به "تحولات سیاسی-نظامی افغانستان در نیم قرن اخیر" به نشر رسانیده اند. از آنجائیکه متن هفت صفحه ئی جناب محترم عبدالقیوم میرزاده، به نظر من، رول و نقش مخرب دکترین سیاست خارجی برژنف و تجاوز شوروی در سال ۱۹۷۹ میلادی در خاک وطن عزیز ما، کمرنگ و خفیف به مشاهده می رسد، اینک با مکثی مختصری، اندکی در وضاحت این رابطه می پردازم:


بدون شک قسمیکه جناب محترم میرزاده نیز به آن اشاراتی داشته اند، تحولات سیاسی-نظامی در افغانستان در پنجاه سال گذشته شامل مراحل مختلفی بوده است، که می‌توان با دقت علمی به هر یک از آن مراحل پرداخته!
به عبارت دیگر تاریخ پنجاه سال گذشتهٔ افغانستان عزیز ما با کنفلیکت های مداوم همراه بوده است که می‌توان آن را به چند مرحله اصلی تقسیم کرد، اما در این رابطه نباید نقش مخرب تجاوز مسلحانهٔ خشونت زای شوروی در افغانستان را، که عامل اصلی ویرانی های کشور و بروز خشونت ها و افراطیت در کشور گردیده است، کمرنگ جلوه داد. 
اشغال شوروی و جهاد (۱۹۷۹–۱۹۸۹)
نخست تجاوز نظامی شوروی در دسامبر ۱۹۷۹ میلادی با هدف حمایت از یک حکومت وابسته و دستنشانده در کابل صورت گرفت، که اعضای رهبری آن حکومت دستنشانده را، شوروی از اواسط دههٔ شصت میلادی الی انجام کودتای خونین شان، تحت نام های مستعار مزد و معاش میداد و مصارف جراید و تبلیغات آنها را می پرداخت. بدون شک که در برابر نیروهای اشغالگر شوروی و وابسته گان بومی آن، مقاومت مسلحانهٔ مردم عزیز ما شکل گرفت، که عنوان "مجاهدین" نمایندگی از همه مردم عزیز م می نمود، که به مقابل تجاوز مسلحانهٔ یک اشغالگر خارجی و مزدوران بومی او شکل گرفته بود. این که پس از تجاوز مسلحانهٔ شوروی در خاک افغانستان، یعنی پس از آنکه افغانستان بی طرف و غیرمنسلک به ذریعه و وسیلهٔ قوای نظامی خارجی و باند های وابستهٔ خلق و پرچم نامتعادل ساخته شد، قوای نظامی شوروی، داخل کشور افغانستان را میدان رقابت پک های نظامی وارشا و ناتو ساخت، بدون شک که در آن هنگام نیز به طور آشکارا و پنهان از سوی کشور های خارجی چون شوروی، ایالات متحده، عربستان سعودی و پاکستان، ایران و غیره کشور ها، حمایت های گسترده به گروپ ها و گروه های همکارشان صورت گرفته است، که نیاز به بررسی های دقیق علمی دارد، که کدام کشور تا چه حد در ویرانی های افغانستان عزیز ما دخیل بوده است، تا آنکه به تمان اندازه خسارات جنگی را بپردازد و تادیه نماید، زیرا نوجوانان عزیز کشور ما به مکتب و پوهنتون نیاز دارند.
به هر صورت، بلاخره پس از جنگ های ویرانگر، سرانجام، این جنگ ها، در سال ۱۹۸۹ منجر به خروج کامل نیروی متجاوز نظامی شوروی از خاک افغانستان گردید. خسارات این جنگ های ویرانگر به دوش کدام کشور ها تعلق می گیرد؟
جنگ داخلی و ظهور طالبان (۱۹۸۹–۲۰۰۱)
پس از سقوط رژیم وابسته و دست‌نشاندهٔ شوروی در سال ۱۹۹۲، یعنی پس از جنگ های خشن و خشونتزا، که جسم و روان افغانستان عزیز ما را، که یک کشور مولد سلاح هم نیست، با سلاح های کشور های خارجی سخت و شدیدا مجروح و ملتهب گردانیدند، به اصطلاح "گروه‌های رقیب مجاهدین" وارد جنگ های داخلی خونین بعدی، بین هم شدند، باز هم در یک کشوری که مولد سلاح هم نیست، سلاح های کشندهٔ کشور های مولد سلاح، مسبب ویرانی های بعدی گردیده است، که بخش‌های زیادی از کابل را نیز ویران کردند. که بلاخره از دل این هرج‌ومرج ها، تحریک به نام طالبان در سال ۱۹۹۴ میلادی ظهور کرد، همان بود که تا سال ۱۹۹۶ بخش‌های وسیعی از کشور را تحریک طالبان زیر حکومت خود شان نموده و جهت ایجاد نظم، کدام نوع نظم دلخواهٔ خودشان یک نوع رژیم سخت‌گیرانهٔ  اسلامی را پایه‌گذاری کردند، که هم خودشان به تکلیف بودند و هم مردم. اما در هرصورت در یک کشوری که مولد سلاح نبود و در عین حال سلاح های ابرقدرت های جهان جسم و روان آن کشور را مصدوم گردانیده و پس از شکست یک ابر قدرت، حتی مین های فرش ساخته ای شانرا نیز از مزارع و کشتزار های مردم جمع آوری نکرده بودند، هرج و مرج عظیمی را نیز با گروپ های وابسطهٔ شان بجا گذاشته بودند، در چنین هرج و مرج تحریک طالبان امید یک نظم و امنیت نسبی را به مردم مهیا می کردند، در عین حالیکه این کشور جنگزده که میدان جنگ ابرقدرت های جهان گردیده بود، در حالت ویران قرار داده شده بود و از جانبی هم، پناهگاه های، شبکه های تروریستی، که ناشی از بقایای جنگ های ابرقدرت ها در خاک افغانستان بود، هنوز در آن کشور باقی مانده بود. خوب خسارات جنگی این دوره به دوش کدام کشور ها قرار دارد؟
اشغال افغانستان توسط ایالات متحدهٔ امریکا در سال ۲۰۰۱ میلادی و ومداخله بین‌المللی و ایجاد آیساف (۲۰۰۱–۲۰۲۱ میلادی)
پس از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در ایالات متحده، افغانستان مورد حمله و اشغال ایالات متحدهٔ امریکا قرار گرفت، یک ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا مداخله نظامی کرد و رژیم طالبان را سرنگون ساخت. به دنبال آن، توسط کشور های خارجی یک حکومت فاسد و نابکار، فارغ از هر نوع معیار علمی، با حضور چهار گروپ متمایل به غرب، با گرایش‌های غربی ایجاد شد و یک "مأموریت طولانی‌مدت نظامی و بازسازی خام، توسط ناتو و شرکای آن (آیساف) آغاز گردید، که بر اساس قطعنامه‌های سازمان ملل هم بر آن یک نوع مشروعیت بخشیدند، نیرو های نظامی کشور های خارجی زیادی نیز در همچو یک "دولت سازی خام" که با عث ایجاد یک دولت فاسدی شده بود، که بیست سال تمام در صدر لست فاسدترین دولت های جهان قرار داشت، سهم داشتند. خوب، خسارات جنگی این دوره به دوش کدام کشور ها می باشد؟

بازگشت طالبان و ایجاد امارت اسلامی افغانستان توسط طالبان (آگوست ۲۰۲۱ تا کنون)
در آگوست ۲۰۲۱ میلادی، طالبان کابل، پایتخت کشور را بدون کدام کنفلیک تصرف کردند. نظام فاسد یک "جمهوریت بیست ساله" فروپاشید و رهبری سیاسی به خارج از کشور فرار کردند، اکثرا با پول ها و ثروت های غیرقانونی که در اصل آن پول ها و ثروت های غیر قانونی حق مسلم مردم عزیز و فقیر و جنگزدهٔ ما بوده است، بلخصوص حق اطفال و زنان مظلوم که بزرگترین آسیب های را از چنین جنگ های ویرانگر متحمل گردیده اند. 
به هر صورت طالبان دوباره "امارت اسلامی افغانستان" را تأسیس کردند و از آن زمان به بعد حاکمیت خود را اعمال می‌کنند.
دلیل شان هم تا به حال واضح و روشن نیست، که چرا دروازه های مکاتب عالی و پوهنتون ها را به روی دختران عزیز و زنان عزیز کشور باز نمی کنند و یا باز نمی توانند؟
خوب خسارات این دوره به دوش کدام کشور ها قرار می گیرد؟
موضوع دیگری را که در این یادداشت تحلیلی به آن مکث صورت می گیرد، ارتباط میان اشغال شوروی، دکترین برژنف و دکترین سیناترا، می باشد، زیرا خسارات جنگی مرحلهٔ اول به نظر من به دوش شوروی که میراث دار آن نظام امروز روسیه است، تعلق می گیرد:
ارتباط میان اشغال افغانستان در سال ۱۹۷۹ میلادی توسط شوروی و این دو دکترین سیاست خارجی شوروی تحت نام های "دکترین سیاست خارجی برژنف" و دکترینی که توسط گربه چف به حیث جاگزین آن دکترین به اسم "دکترین سیناترا" اعلان گردیده است، می باشد!، 
زیرا قسمیکه به مشاهده می رسد، این دو دکترین سیاست خارجی شوروی، و تاثیرات آن در خاک افغانستان عزیز ما، به ما نشان‌دهندهٔ آغاز و پایان هژمونی و یا (سلطه) شوروی بر قلمرو افغانستان عزیز ما است. زیرا تجاوز نظامی شوروی در سال ۱۹۷۹ میلادی در خاک افغانستان "آخرین اجرای رادیکال دکترین سیاست خارجی برژنف" بود، در حالی که خروج نیروهای متجاوز نظامی شوروی در سال ۱۹۸۹ میلادی آغازگر "دکترین سیناترا" می باشد که گربه چف آنرا اعلان نموده است!
پس باید روسیه به حیث میراث‌دار شوروی سابق، خسارات جنگی را که تجاوز شوروی در خاک افغانستان به وجود آورده است، باید با سنجش دقیق خسارات مادی و معنوی همان مرحله به مردم عزیز ما بپردازد!
آغاز و اعلان دکترین برژنف در سال ۱۹۶۸ میلادی بوده است، که تقریبا همزمان است با پرداخت مزد و معاش شوروی به وابستگان گروپ های خلق و پرچم در افغانستان! شوروی از یک طرف با سلطنت ظاهر شاه به حیث یک کشور بی طرف و یک منطقهٔ حائل و غیر منسلک روابط نزدیک و خوب نشان داده است، در عین زمان، خلاف جمله قوانین ملی و بین المللی به مزدورانش در داخل افغانستان که عبارت از اعضای بلند پایهٔ گروپ های وابسته خلق و پرچم بوده اند، تحت نام های مستعار مزد و معاش داده است، تا آنکه بلاخره، به عنوان کمک کنندهٔ همان مزدورانش در سال (۱۹۷۹ میلادی) ، جهت توسیعه طلبی شوروی در خاک افغانستان عزیز ما تجاوز نظامی نموده است و خسارات مادی و معنوی زیادی را بجا گذاشته اشت!

دکترین برژنف تصریح می‌کرد که اتحاد جماهیر شوروی حق دارد در صورت به خطر افتادن "سوسیالیزم خودش" در کشورهای " دوست سوسیالیستی خودش"، مداخله نظامی کند.
  • اجرا: وقتی رژیم وابسته در کابل (که در اپریل ۱۹۷۸ میلادی با یک کودتا به قدرت رسیده بود) به دلیل وابستگی هایش به یک کشور خارجی، با اختلافات داخلی و قیام‌های اسلامی مواجه شده بود و زمانیکه آن رژیم وابسته به یک کشور خارجی در حال فروپاشی بود، مسکو، بر اساس همان "دکترین سیاست خارجی برژنف خودش" مداخله کرد.
  • هدف: ورود ارتش سرخ و یا قوای متجاوز در خاک افغانستان در دسمبر ۱۹۷۹ میلادی به منظور جلوگیری از دست رفتن یک "رژیم وابسته به خودش" در کشور افغانستان، در سرحدات جنوبی شوروی آنزمان صورت گرفته است.
نقطه عطف: شکست در افغانستان
جنگ های ده سالهٔ مردم افغانستان به مقابل تجاوز مسلحانهٔ شوروی در خاک افغانستان نه تنها برای اتحاد جماهیر شوروی به یک فاجعهٔ نظامی و اخلاقی تبدیل شده بود، که برخی ها اغلب از آن به عنوان "ویتنام شوروی" نیز یاد کرده اند، اما در عین حال این تجاوز نظامی شوروی در خاک افغانستان خسارات بزرگی را به بار آورده است، که جسم و روان افغانستان را چنان مصدوم گردانیده است، که باید روسیه به حیث میرلثدار شوروی به تادیهٔ خسارات جنگی، از آن بابت، به افغانستان بپردازد!
 زمانیکه میخائیل گربه چف در سال ۱۹۸۵ میلادی رهبری مسکو را به دست گرفت، متوجه شد که شوروی دیگر توانایی پرداخت هزینه‌های گزاف "حفظ امپراتوری خودش" و همچنان ادامهٔ دکترین سیاست خارجی برژنف را ندارد.
پایان دکترین برژنف: دکترین سیناترا به عنوان پیامد آن در سال (۱۹۸۹ میلادی)
خروج کامل نیروهای متحاوز شوروی از افغانستان در ماهٔ فبروری سال ۱۹۸۹ میلادی، نشان‌دهندهٔ پایان قطعی و رسمی دکترین برژنف بود. در همان سال، "گنادی گراسیموف"، سخنگوی وزارت امور خارجهٔ شوروی، اصطلاح "دکترین سیناترا" (برگرفته از آهنگ فرانک سیناترا به نام "I Did It My Way"  که معنی آن تقریبا می شود که "به روش خودم انجامش دادم" را اعلان کرد.
  • پیام اصلی دکترین "سیناترا" : مسکو اعلام کرد که کشورهای عضو پیمان وارسا و "دیگر شرکای سوسیالیستی هم‌پیمان مسکو" از این پس باید امور داخلی خود را به طور مستقل، بدون کمک مسکو و "به روش خودشان" مدیریت کنند، زیرا مسکو دیگر توان و طاقت کمک و مدیریت امور های داخلی آن کشور ها را ندارد.
  • تأثیر: شوروی تضمین کرد که دیگر برای نگه‌داشتن رژیم‌های وابسته به مسکو، که به حیث رژیم های نامحبوب در کشور های شان در قدرت اند، از این پس کمک و مداخله نظامی کرده نمی تواند. این امر در همان سال (۱۹۸۹) راه را برای فروپاشی مسالمت‌آمیز رژیم های برخی از کشور های که تحت عنوان کشور های "بلوک شرق در اروپا" مسمی بودند، هموار ساخت.
اما دست نشاندگان و وابستگان گروپ های پرچم و خلق در افغانستان، از این اعلان بادار شان، از هم پاشیده، به سقوط مواجه شدند!

نوت: سوال اصلی در این بحث اجتماعی آن است، که کدام یک از کشور های ذیدخل در جنگ های نیم قرن اخیر افغانستان، تا چه حد، باید خسارات جنگی به مردم عزیز و جنگزدهٔ ما بپردازند، تا در قدم اول ما بتوانیم اقلا در ۴۱۲ ولسوالی افغانستان عزیز، برای دختران و پسران نوجوان کشور، مکاتب مناسب مسلکی، فنی، حرفوی و تخنیکی را ایجاد و فعال نمائیم، که پاسخگوی مرفوع ساختن احتیاجات و نیاز های اولیهٔ مردم عزیز و فقیر ما گردیده، تا آنکه نیز اقتصاد خود کفای ملی افغانستان عزیز را ارتقا و رونق داده بتوانند!

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله 


احمد آریا22.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

 نوشتهٔ دوست محترم دوکتور محمد اکبر یوسفی تحت عنوان «مکثی بر کتاب تعصب» بر کتاب «تعصب ...» اثر عبدالقیوم میرزاده را می‌توان تأملی انتقادی بر نحوۀ فهم و کاربرد مفهوم «تعصب» در فضای فکری و سیاسی جامعۀ ما دانست. نویسنده در این متن می‌کوشد با نگاهی فلسفی و پرسش‌گرانه، خواننده را متوجه این نکته سازد که بسیاری از مفاهیم رایج، از جمله «تعصب»، «حقیقت» و برخی برداشت‌های ایدیولوژیک، همیشه دارای تعریف ثابت و مطلق نیستند، بلکه در بستر ذهن، زبان، قدرت و مناسبات اجتماعی معنا پیدا می‌کنند. این نوشته در واقع هشدار می‌دهد که چنین مفاهیمی گاه می‌توانند به ابزار داوری‌های سیاسی، حذف فکری و اتهام‌زنی گروهی تبدیل شوند.

در بخش‌های مختلف متن، با ارجاع به دیدگاه‌های فلسفی و مثال‌های اجتماعی، نشان داده می‌شود که تعصب زمانی خطرناک می‌شود که با قدرت، امتیاز و تبعیض پیوند بخورد؛ نه صرفاً در سطح احساسات یا تمایلات فردی، بلکه در قالب گرایش‌های جمعی و ایدیولوژیک. از همین منظر، متن به گونه‌ای ضمنی به فضای سیاسی امروز افغانستان نیز اشاره دارد؛ به‌ویژه آن‌جا که نویسنده از امکان سوء‌استفادۀ سیاسی از مفاهیم و تبلیغات ایدیولوژیک سخن می‌گوید و در نقد خود، به موضع حمایت‌گرایانۀ نویسندۀ کتاب «تعصب...» از گروه طالبان اشاره می‌کند؛ گروهی که در نتیجۀ توافقات پشت‌پرده با حامیان بین‌المللی و رژیم اسلام آباد به‌طور دراماتیک، بار دیگر بر اریکۀ قدرت نصب شد. از این‌رو، نگرانی اصلی متن تنها معطوف به یک مفهوم نظری نیست، بلکه متوجه این خطر نیز هست که چگونه مفاهیم اخلاقی و اجتماعی می‌توانند در خدمت توجیه اقتدار سیاسی و حذف مخالفان قرار گیرند.

در مجموع، این «مکث» را می‌توان تلاشی اندیشه‌ورزانه و قابل تأمل برای بازاندیشی دربارۀ مفاهیمی دانست که در فضای فکری و سیاسی افغانستان بسیار به‌کار می‌روند، اما کمتر دربارۀ معنا، حدود و پیامدهای سیاسی و اجتماعیِ کاربرد آن‌ها تأمل عمیق صورت می‌گیرد.

با احترام

احمد آریا

محمد داؤد مومند21.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

پیاوړی لیکوال همت صاحب!

سلامونه او نیکی

تاسی د سپنتا په مورد کی، د یوه مضمون په لیکلو پوره زیار ګاللی دی.

ماته سپنتا او ** سید مخدوم رهین د یوی سکی دوه مخونه دی، او د دوی په سیاسی مشرب او مذهب کی د یوه ویښته په قدر تفاوت نه وینم. دواړه د تعصب په آخور کی د ستمیت په سوټو شخوند وهی.

خو هغه څه چی ستاسی په لیکنه کی خورا متأسف او متأذی کړم، د ایرانی اصطلاحاتو استعمالول دی.

د ایرانی اصطلاحاتو استعمالول د ملی ثقافت او کلتور سپکاوی او خورا بی ضرورته کار دی.

ایرانی اصطلاحات د بحران الدین ربانی او پنجشیری مسعود چی د ستمی جمعیت او نظار شوری د ملی معتقداتو ضد ډلو مشران ؤ د ایران سره د یوه فرهنګی تړون له مخی، د ایرانی اصطلاحاتو د تورید او ترویج تیږه کښیښوه.

په هیواد کی د پوهنتون مبارکه او افغانستان شموله اصطلاح چی یوه ملی ترمینالوږی پوری اړه لری، د دوهمی سقاوی په دوره کی د ایرانی اصطلاح یعنی (دانشګاه) په اصطلاح بدله شوه، دا صرف لدی دپاره چی د پوهنتون کلمه ماهیتا د ملتی افغانی پښتو ژبی پوری اړه لری.

د پوهنتون نوم په هماغه اندازه افغانستان شمول ؤ لکه د بایسکل، موټر، راډیو، فرنګی کلمات او نومونه او مصطلحات.

آیا حتمی ده چی موږ بایسکل ته (دو چرخه) او توغندی ته د (موشک) مزخرفه او مبتذله اصطلاح وکارؤ؟

د استاد قدرت الله حداد د لیکنی په استناد غازی امان الله امرکړی ؤ چی ایرانی اصطلاحات دی نه استعمالیږی.

د خجالت وړ خبره ده چی هغه ستمی کولابی وطنوال چی د کابل د پوهنتون څخه فارغ شوی، د پښتنی اصلاحاتو سره د حساسیت او ضدیت له مخی د پوهنتون پرځای، د ایرانی (دانشګاه) اصطلاح استعمالوی، مثالونه یی سید مخدوم رهین، روان فرهادی، شیطان انترنیشنل، رزاق مامون، فارسی میدیا، د ضرابی خپرونه او په لسګونو فیسبوکی فارسی پروګرامونه او د پښتو ملتی ژبی مادر زاده او پدر زاده دشمنان او میرڅمن دی.

که ځینی هغه بیړا یا د کندهار د ستر ولس په وینا «ډر» پښتانه وګړی لکه د افغان جرمن د ویب سایت قلمی ملګری «پوهندوی داکتر پوهنمل سید حسام مل» د و طنی اصطلاحاتو پرځای، ایرانی اصطلاحات کاروی، دی ته بی فرهنګۍ فاجعه وایم.

خو مخصوصا ستاسی محترم نه زما دا توقع نه کیده چی خپل مضمون د ایرانی اصطلاحاتو په زهرهلاهل مسموم کړۍ !!!

همدا نن په همدی ملی ویب سایت کی د محترمی داکترکتونا چی یوه هنګرین دیپلوماته او افغانستان پیژندونکی ده، یوه مصاحبه د حبیب جان هوتکی سره په دری ژبه نشر شویده، محترمه داکترکتونا دری ځله د (یونورستی) او ایرانی (دانشګاه) پرځای د (پوهنتون) اصطلاح کاروی، چی زه ورته په داسی شعور او پوهی، ملیون واری مرحبا او حبذا وایم.

دا لاندی ایرانی اصطلاحات ستاسی په مضمون کی لیدل کیږی:

دانشګاهی - چی باید پوهنتونی وویل شی

پژوهشی - چی باید تحقیقی وویل شی

واژه ها - چی باید اصطلاحات وویل شی

ویژه - چی باید مخصوص ولیکل شی

داوری - چی باید قضاوت ولیکل شی

هزینه - چی باید بودجه ولیکل شی(فرنګی معموله او متداوله اصطلاح)

ویراستار - (سم نپوهیږم، شاید چی د مهتمم معنی ورکړی.

ستاسی په مضمون کی د پورتنیو ملی ضد اصطلاحاتو استعمال ماته دا کره وینا ذهن ته تداعی کوی چی وایی:

چو کفر از کعبه بر خیزد

کجا ماند مسلمانی

عبدالباری جهانی21.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​جناب محترم هزاربیګ تاجشتون سلام و احترامات. سه روز قبل از زحمتی که کشیده بودید و  نامه چهارمم را که عنوانی طالبان نګاشته بودم به انګلیسی فوق العاده ترجمه نموده بودید از زحمتکشی تان تقدیر نموده و ممنومیت خودرا اظهار داشته بودم. اینکه آریانا افغانستان آنرا به نشر نه سپرده اند امید است در تغافل بنده بشمار نه آورید. بار دیګر اې لطف تان ممنونم.،امید است دفتر آریانا افغانستان این نامه ام را به نشر بسپارند. با احترام. 

محمد داؤد مومند21.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​خدمت مجریان محترم

الیوم چهار شنبه بیستم ماه می، حبیب جان هوتکی در پروګرام خود با میرمن داکتر کتونا، سفیر اسبق هنګری که سالیان متمادی در افغانستان اقامت داشته و یک افغانستان شناس است، مصاحبۀ بسیار جالب انجام داد، ملتجی ام آن را در ویب سایت وزین آریانا منعکس سازید.

مننه

Hazarzbek Tajiashtun21.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ملک ستیز,

" .....جیمی کارتر، سی و نهمین رئیس جمهور امریکا، روزگاری یکی از قدرتمندترین مردان جهان بود..... با ثروت  فراوانی که داشت تلاش کرد عمرش را طولانی تر سازد و تا صد سالگی زیست......"

  نقل میدان, محترم ملک ستیز طبق عادت مفاهیم نهایت ساده را با پرداس فلسفی طوری شفاهی مشرح می سازد که گویا فیلسوف ارستول دوباره در افغانستان تولد گردیده است. ولی دروغ ها شاخدار را نباید تحریری یادگار گذاشت:

 جیمی کارتر خود در یک مصاحبه زنده قبل از مرگش اقرار نمود که هیچ وقت ذوق و میلی نداشت پولدار شود. او خود یک دهقان بود که هنگام وفات فقط مالکیت یک خانه نشیمن که در ان خود و خانمش دهه ها می زیست را داشت که بعد از مرگش ارزش ان 167000$- کمتر از  قیمت اپارتمان یک اطاقه - که انرا هم به دولت امریکا هدیه داده, نهایت غریب وفات نمود. 

محترم سلطنن غزنوی,

تشکر از تماس شما در ارتباط به تبصره این طرف در مورد نوشته محترم احمد اریا,  ولی من در ان مورد  هیچ "تحلیلی" نداشته فقط دو سوالی را  مطرح ساختم که از طرف ایشان جواب نهات قناعت بخش قبلا داده شده است.

دوکتور محمد اکبر یوسفی20.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​ښاغلی محمد همایون همت سلام!

د یوه څوان آلمانی فیلسوف په بیانیو او لکچرونو کی می په ډیر تأکید سره اوریدلی چی وائی «سیکولریزم» د حل لار ده، نه «سیکولر». دا پدی معنی ویل سوی، چی د لمړی ځل د پاره په غربی «نړی» که د حکومتی چاری او دینی چاری د جلا کیدو، د دوی د دینی علماو («تیۍولوژانو») له خوا تر سره سوی، نه د «بی دینانو» او یا د «اتائیستانو» له خوا. په امریکی کی د «جیفرسن» چی د هغه ملک ، د آزادی د اعلامیی لیکونکی پیژندل سوی او هم د دریم جمهور رئیس  په توګه  تیر سوی٫ همدا دی وو چی د لمړی ځل د پار ه عملی قدم اخستی. هم هغه ځوان پروفیسر او ځوان فیلسوف، اسلامی علماو ته دا وړاندیز کړی چی که چیری دوی هم داسی مشابه اقدام کړی وای، نو به د صلحی او د نړیوال ژوند کی لوی بدلون راغلی وای. په درناوی. یوسفی.

حسیب الله20.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​ټولو ګرانو محترمو هیوادوالو ته خپل سلامونه او احترامات وړاندي کوم.

د ښاغلي محترم محمد همایون همت مقاله، چې معنون په

"د روښانتیا په نوم پټ تعصب، د افغان تعلیمیافته اتیستي ـ چپي ایډیولوژۍ تناقض(او یا د ملحد-کیڼ اړخي ایډیولوژۍ تضاد)،

له پولیچرخي او پولیګون څخه تر کرالې پورې"

تر سرلیک لاندې، د ٢٠٠٢٦ میلادی کال د می میاشتی په ١٩ مه نيټه کې،  خپره شوه، خورا د ستاینې وړ ده، ځکه چې پدې تحلیلي مقاله کې، لیکوال، یوه مهمه او بنسټیزه مسله، په علمی تعمق او ژور لید سره تحلیل کړې ده.

په فائقه احترامات
حسیب الله
عبدالباری جهانی20.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​جناب محترم هزار بیګ تاجشتون سلام و احترامات. از زحمتیکه که کشیده و چهارمین نامه سرګشاده بنده به اولیای امور طالبان را به انګلیسی ترجمه نموده اید جهان سپاس. شما هر وقت درحق بنده لطف خودرا دریغ نه ورزیده اید. کاشکی اکثریت نویسنده های افغان دربرابر لشکر ابوجهل با هم متحد و همصدا میشدند و آواز مردم مظلوم، بخصوص د ختران مارا، به ګوش جهانیان میرسانیدند. از زحمتی که کشیده اید بار دیګر ممنونم. با احترام.

ع واحد حيدرى18.05.2026سدني استراليا/FotoGallary/CountryIcons/AUs.png
از مدت‌ها به این‌سو، ویب‌سایت افغان جرمن به‌تدریج به مرکز نشرات و تبلیغات چهره‌ها و جریان‌های وابسته به تفکر کمونیستی افغانستان مبدل شده است. شاید صادقانه‌تر و شجاعانه‌تر این باشد که این رسانه نام خود را به «رسانهٔ هفت ثور» تغییر دهد، زیرا بخش بزرگی از مطالب منتشرشده در آن، عملاً بازتاب همان ادبیات، ذهنیت و روایت‌های دوران حزب دموکراتیک خلق افغانستان است.

امروز یکی از نوشته‌های شخصی به‌نام محمد انور اڅړ را مرور کردم که دربارهٔ مرگ جنرال ضیاءالحق، رئیس نظامی وقت پاکستان، مطالبی آمیخته با فرضیه‌ها، تبلیغات استخباراتی و تحلیل‌های یک‌جانبه نوشته بود. در این نوشته، مجاهدین افغانستان «یاغیان» خطاب شده‌اند؛ اصطلاحی که دقیقاً ادامهٔ همان ادبیات رژیم کمونیستی و دستگاه تبلیغاتی شوروی است. در حالی‌که بخش بزرگی از مردم افغانستان، مجاهدین را نیروهای مقاومت در برابر اشغال شوروی می‌دانستند، نه «یاغی».

همچنان در این نوشته، از رژیم وقت کمونیستی افغانستان، خاد/واد و حتی KGB شوروی با نوعی افتخار و مشروعیت یاد شده، اما در مورد هزاران زندانی سیاسی، شکنجه، اعدام، بمباردمان قریه‌ها، مهاجرت میلیون‌ها افغان و سرکوب گستردهٔ مردم افغانستان تقریباً سکوت صورت گرفته است. این نوع روایت‌سازی، بیشتر دفاع ایدیولوژیک از گذشتهٔ کمونیستی است تا یک تحلیل بی‌طرفانه و علمی از تاریخ.

تناقض قابل توجه دیگر آن است که برخی از همین چهره‌ها امروز با استفادهٔ گسترده از آیات قرآن پاك، اصطلاحات اسلامی و احساسات مذهبی مردم تلاش می‌کنند چهره‌ای دیندار و ملی از خود نشان دهند، در حالی‌که بسیاری از جریان‌های وابسته به همان تفکر در گذشته دین، علما و ارزش‌های سنتی جامعهٔ افغانستان را «ارتجاع» می‌خواندند و با آن در تقابل قرار داشتند. مشکل اصلی تغییر فکر افراد نیست؛ بلکه استفادهٔ ابزاری از دین برای پنهان‌کردن گذشتهٔ سیاسی و ایدیولوژیک است، بدون آنکه مسئولیت تاریخی آن دوران پذیرفته شود.

Hazarzbek Tajiashtun18.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

Authored by: Abdul Bari Jahani
Verbatim Translated by: Hazarzbek Tajiashtun
Fourth open letter to the Islamic Emirate of Afghanistan leadership.

Respected leaders of the Islamic Emirate, Assalamu Alaikum.

It has been a long time since I have sent you an open letter. The reason for this is that you view the opponents of your regime and their actions - of which I am one of them - as enemies and accordingly you do not listen to their concerns and suggestions.

Dear respected ones! Almost thirty years ago, in the presence of the respected Maulavi Wakil Ahmad Mutawakil and my late teacher, Professor Hashemian, I have told your leader, Mullah Mohammad Omar Mujahid, that all the people of Afghanistan are Muslims and have no objection to the establishment of an Islamic system, but they oppose the behavior of your colleges' and you the way the [ governing] system is implemented. Believe me that I have not seen or met a single person from Kandahar, Kabul, and Jalalabad who is satisfied with your [team] actions. If the current status quo situation continues, you too will fall from the peak of power simply due to general opposition of the people.

I have told you this many times and I repeat again that there is no established system in the world, and there is no example in history that has not collapsed in the face of strong public opposition. Your associates, or rather, I should say, the "Amr-Bel-Ma'ruf ", insults and beats people in public and even [go as far as] beats and humiliate young women in the public market, which is [indeed] an acts and deeds against human dignity. People will not remain silent forever in the face of such atrocities of yours.

You yourself had written in your [issued edict] of Penal Code that if someone converts from the Hanafi branch of [ Islamic] faith to another school of [ Islamic] faith, he will be sentenced to two years in prison. I had condemned your action then but now I call such action not only cruel but also un-Islamic. [Simply] because all four Sunni schools of thought/ branch of faith are considered valid and a Sunni Muslim has the right to choose between all four branches.

Your Minister of Higher Education announced a few days ago that no one has the right to preach for any branch of [Islamic] faith other than the Hanafi. This simply means upsetting and unsettling the [already long-established variant] community for which you have no legal basis for such ruling. By what procedure and law do you have the right to deprive the Panj Pirs of Kunar [in Afghanistan], who consider themselves more devout Muslims than you are, to preach and order the change of their branch of [ Islamic] faith path?

There are six to seven million Shia brothers living in Afghanistan. Just as Sunnis, they are too legal citizens of Afghanistan and since no one can deprive [Sunnis] of this right, Shia brothers [also] have equal rights as much as Sunnis in terms of Afghan citizenship. I heard the sermon of a respected religious leader of a Shia brothers, Ayatollah Sharifi, last Friday. He said that your authorities of Amr-e-Bal-Maruf summoned him and questioned him for the crime of concluding [the approval] of a mut'ah or temporary marriage. Your servers beat him with their fists to the point that his turban fell to the ground, humiliated. Although he asked all his followers present there in the prayer sermon to exercise patience and tolerance and to avoid reaction; but [ despite his calm nature], no one can guarantee that the followers of the Shia faith of Islam will not react violently [ in response to such humiliation]. [Your created] situation will not remain as-is for long. Your adversarial opposition of Shia brothers has now turned into hatred towards you. The feeling of hatred is increasing day by day, spreading and transferring from person to another person fast. [Rest assured] that not just you but even powers much greater and broader than you cannot stand firm against the hostility of six to seven million people.

[I will take] full responsibility for [ my words] and on behalf of hundreds of thousands and even millions of Pashtuns and firmly state that not all Pashtuns and [ specifically] not all Kandaharrians are Taliban. Pashtuns have lived in peace and brotherhood with non-Pashtuns and their Shia brothers in the north and south of the country for years and as long as Afghanistan exists, they will live in peace and brotherhood with everyone. [ As a reminder please be reminded] that every Pashtun is not a victim of foreign conspiracies.

Afghanistan is a flower bouquet of tribes. In this country, the history of their settlement may not be clear to all Pashtuns, which extends back thousands of years. Tajiks, Uzbeks, Turkmens, Pashayan, Aimaqs and . . . have also lived in this land for centuries and have equal rights with Pashtuns in every aspect. In such a society, which consists of so many tribes, the monopoly of power is not the right of any tribe.

You have handed over all leadership power to the Pashtun, and that too mostly to the southwestern region and as such you have made the other tribes and ethnic groups of Afghanistan to look down at the Pashtuns- especially the Pashtuns of the southwestern provinces. A Pashtun wrote that "If it is dirty, it is from Kandahar." I heard your Minister of Higher Education, who is proud of being the son-in-law of Mullah Hibatullah, stated that we will govern the government whatever and however we want. But in the 21st century, we ought not to have the opportunity of [others obedience] by force and coercion. On this account, you have made not only your Shia brothers but also most Pashtuns and other noble tribes your enemies. Such affairs of governing bring your own demise steps closer because you such brutal acts of violence against your imaginary and real opponents.

I have always opposed the violent fall of the Taliban regime, and that is because a violent fall would lead to internal war and, God forbid, would lead to the killing and destruction of tens of thousands, perhaps hundreds of thousands of people.

If you continue to usurp the rights of Pashtuns and non-Pashtuns alike and anew, in the current form and speed you are proceeding, and if you continue to allocate and hand political power in the country only to Pashtuns-Mullahs, and if the ministries of higher education, education, mines and industries, communications, and . . . are in the hands of unprofessional, unskilled and ignorant/uneducated people, and if you continue to treat your own people like enemies and slaves, then I tell you once again that Afghanistan is heading towards the abyss of destruction.

احمد آریا17.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

دوست گرامی و متفحص، محترم تاجیشتون صاحب،

سپاس از طرح پرسش‌هائی که، دست‌کم برخلاف بسیاری از مباحث احساسی و شعارمحور، ناظر به یک بحث جامعه‌شناختی و سیاسی‌اند. با این‌حال، به گمان من در هر دو پرسش شما، نخست باید میان «غلبهٔ سیاسی یک گروه» و «نمایندگی اجتماعی و هویتی یک قوم» تفاوت گذاشت؛ تمایزی که بدون درک آن، رسیدن به نتیجه‌گیری دقیق دشوار خواهد بود.

نخست، این‌که طالبان نمایندهٔ همهٔ پشتون‌ها نیستند، نه یک داوری احساسی بلکه یک واقعیت جامعه‌شناختی است. هیچ قومی در جهان دارای یک صدای واحد سیاسی، ایدیولوژیک و فکری نیست. همان‌گونه که نمی‌توان دولت جمهوری اسلامی ایران را نمایندهٔ همهٔ فارس‌ها دانست، یا حکومت شوروی را در تمام ادوارش نمایندهٔ همهٔ روس‌ها تلقی کرد، طالبان و امارت شان نیز به‌هیچ‌وجه بازتاب‌دهندهٔ تمام تنوع فکری، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ پشتون نیستند.

البته هدف آن شمار اندکی از نژادگرایانی که هم‌زمان بر طبل قوم‌پرستی و طالبان‌پرستی می‌کوبند، از پیش روشن است. آنان می‌کوشند بقای سیاسی و ایدیولوژیک خود را با بقای طالبان گره بزنند و از این رهگذر، طالبان را به‌عنوان نمایندهٔ طبیعی و انحصاری پشتون‌ها معرفی کنند؛ در حالی‌که این روایت، بیشتر یک پروژهٔ سیاسی است تا یک واقعیت اجتماعی.

اما این پرسش که «چرا یک نیروی سازمان‌یافتهٔ پشتونی علیه طالبان وجود ندارد؟» الزاماً به معنای حمایت عمومی پشتون‌ها از طالبان نیست. در بسیاری از جوامع اقتدارگرا، فقدان مقاومت سازمان‌یافته بیش از آن‌که ناشی از اجماع اجتماعی باشد، محصول ساختار قدرت، سرکوب، پراکندگی نیروهای سیاسی، فرسایش تاریخی نهادها و انحصار ابزار خشونت است. طالبان امروز نه‌تنها دستگاه نظامی و استخباراتی را در اختیار دارند، بلکه از یک ماشین ایدیولوژیک، تبلیغاتی و مالی نیز بهره می‌برند که هر نوع مخالفت علنی را پرهزینه ساخته است.

افزون بر آن، نباید فراموش کرد که در بیست سال گذشته، شمار قابل توجهی از پشتون‌ها در ساختار جمهوریت، جامعهٔ مدنی، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و حتی نیروهای امنیتی حضور داشتند و بسیاری از قربانیان طالبان نیز از میان خود پشتون‌ها بوده‌اند. مخالفت با طالبان الزاماً همیشه در قالب «جبههٔ قومی مسلح» ظاهر نمی‌شود تا بتوان آن را تنها با معیار جنگ سنجید. این مخالفت، در اشکال سیاسی، فکری، فرهنگی و اجتماعی نیز وجود داشته و همچنان وجود دارد.

در مورد پرسش دوم نیز، به باور من باید میان «اکثریت فرهنگی» و «مالکیت انحصاری هویت ملی» تفاوت گذاشت. درست است که در بسیاری از کشورها، یک زبان یا گروه تاریخی نقش برجسته‌تری در شکل‌گیری دولت مدرن داشته است؛ اما دولت-ملت مدرن زمانی مشروعیت پیدا می‌کند که هویت ملی را به یک چتر مشترک شهروندی تبدیل کند، نه به ملکیت انحصاری یک قوم.

برای مثال، در فرانسه هویت ملی فرانسوی تنها به قومیت فرانک‌ها محدود نیست؛ در امریکا، «امریکایی بودن» صرفاً معادل تبار اروپایی نیست؛ و حتی در کشورهایی با اکثریت قومی روشن نیز مشروعیت سیاسی مدرن بر بنیاد شهروندی تعریف می‌شود، نه برتری قومی. به همین دلیل، اگر در افغانستان هویت ملی به‌جای یک مفهوم فراگیر، به ابزار برتری‌جویی قومی تبدیل شود، نتیجه نه وحدت ملی بلکه تشدید بحران مشروعیت خواهد بود.

افغانستان، برخلاف برخی الگوهای کلاسیک دولت-ملت، از آغاز کشوری چندقومی، چندزبانی و چندلایه بوده است. بنابراین، ثبات آن نه در انکار نقش تاریخی هیچ قومی، بلکه در پذیرش مشارکت برابر همهٔ اقوام در تعریف هویت ملی نهفته است. هیچ قومی، از جمله پشتون‌ها، نیاز ندارد برای اثبات جایگاه تاریخی خود، مالکیت انحصاری افغانستان را ادعا کند؛ همان‌گونه که هیچ قوم دیگری نیز نمی‌تواند نقش تاریخی پشتون‌ها را انکار نماید.

بحث اصلی دقیقاً همین‌جاست: میان «نقش تاریخی» و «حق انحصاری» تفاوت بنیادی وجود دارد.

سلطان غزنوی17.05.2026 آلمان http://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
سلام و عرض حرمت دوست گرامی آقای Hazarzbek Tajiashtun؛
در پاسخ به پرسش شما مبنی بر اینکه «چرا هیچ جبهه‌ای از سوی قوم پشتون وجود ندارد»، لازم است به عرض برسانم که در حال حاضر جریان‌ها و حرکت‌های سیاسی کافی از سوی تمامی اقوام شریف افغانستان وجود دارد، اما هیچ جبهه نظامیِ منحصر به یک قوم خاص وجود ندارد.
​حال اگر معیار شما این باشد که نبودِ یک جبهه نظامی به معنای پشتیبانی از طالبان است، پس باید گفت که جبهه نظامیِ نورستانی، هزاره و دیگر اقوام نیز وجود ندارد [و این استدلال صحیح نیست].
​واقعیت این است که مردم از جنگ خسته شده‌اند؛ بدون داشتن پشتوانه و امکانات، چگونه و با کدام نیرو می‌توان مبارزه کرد؟
​بنابراین، با تمام احترامی که برای شما قائلم، به نظر می‌رسد تحلیل شما در این زمینه دقیق نباشد.
​با عرض حرمت و احترام


Hazarzbek Tajiashtun17.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

No photo description available.

 محمد همایون همت,
" رنگین دادفر سپنتا در محکمه  ادعا و عمل..... "

محترم همایون همت مقاله نهایت تحقیقی و جالبی در مورد کاروایی ها دوکتور سپنتا دارد. رنگین دادفر سپنتا نه تنها در ظرفیت سیاسی رول بازی نموده, بلکه خود را همیشه در نقش. یک اندیشکده فکری/ تنک تنک مطرح می سازد. عمدتا دست اورد چنین موسسات است که پالیسی ها سیاسی کشور ها پیشرفته را در استخدام بهترین مغزها تحلیل و تجزیه نموده, نتیجه و توصیه را به دسترس سیاسیون قرار می دهند. 

متاسفانه یادگار فراموش ناشدنی که از دوکتور سپنتا در بازی رول تنک تنک مانده است - دست بوسی مرحوم حضرت مجددی از طرف ایشان با دهن, دو چشم, دو دست و از کمر ۹۰ درجه خم شدن ان هم در محفل رسمی می باشد. یا به عبارت دیگر, رهبر تنک تنک در افغانستان, برتری فرضی ذاتی - خطرناک ترین پدیده اجتماعی - را که در افغانستان سیاسی نهادینه شده است مشروعیت می بخشد.


عبدالقیوم میرزاده17.05.2026هلند/FotoGallary/CountryIcons/NL.png

​گرانقدر محترم جناب  حسیب الله از توجه، ستایش و توصیهٔ آگاهانهٔ تان در مورد مقالهٔ من تحت عنوان « تحلیل و بازتاب واقعیت های عینی جامعهٔ ما لابی گری نیست» یک افغانستان سپاسگزارم. صحتمندی و سعادت همیشگی تان را آرزو دارم.

با احترام

میرزاده

عبدالقیوم میرزاده17.05.2026هلند/FotoGallary/CountryIcons/NL.png

​جناب محترم ع. تره کی بعد از عرض سلام و ادای حرمت از توجه و نظر عالمانهٔ تان در قبال نوشتهٔ من تحت عنوان« تحلیل و بازتاب واقعیت های عینی جامعهٔ ما لابی گری نیست» یک افغانستان سپاسگزارم.

در کنار تحصیلات پوهنتونی در رشته های علوم اجتماعی و علوم سیاسی، باور من این است که بیشتر از نیم قرن تجارب و حضور در فراز و نشیب های سیاسی و اجتماعی افغانستان با داشتن فکر و آرزوی محبت به انسان و وطن خود پوهنتون بزرگ و پُر آموزش برایم بوده است. صد البته که آنچه در متن زندگی، تحولات، دشواری‌ها و واقعیت‌های جامعه آموخته‌ام، اندوخته‌ای ارزشمند است که در کنار دانش آکادمیک، دید و درک عمیق‌تری از مسائل به انسان می‌بخشد. ارجحیت به منافع ملی و مصالح همهٔ مردم همیشه در محراق همه تحلیل ها و یادداشت هایم قرار داشته است.

بازهم از توجه و حضور تانشما صمیمانه سپاسگزارم و برایتان عمر طویل با صحتمندی و سعادت آرزو دارم.

با حرمت مزید

میرزاده

Hazarzbek Tajiashtun17.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​احمد اریا,

 " .....طالبان به هیچ‌ وجه نمایندهٔ همهٔ پشتون‌ها نیستند و هیچ گروهی حق ندارد خود را مالک انحصاری هویت ملی معرفی کند.,,,,, "

 بنا بر منصفانه نویسی و تحلیل ها عینی مقالات محترم احمد اریا, از دید این طرف زمینه و گزینه انتقاد موجودیت خود را از دست می دهد. ولی برای معلومات بیشتر در ارتباط به دو مفهوم کاپی شده فوق دو سوال در ذهن خطور وچنین مطرح میگردد:

 ۱. هرگاه طالبان نمایندگی از پشتون ها را ندارند, پس چرا حتی یک گروه سازماندهی شده از پشتون ها در مبارزه و مقابله با امارت اسلامی وجود ندارد?

۲. در اکثریت کشور ها.تعریف هویت ملی معلومدار همه گانی بوده ولی ساختار مروج اجتماعی چنین است که مثلا در امریکا شمالی, روسیه, فرانسه, ایران, چین, ترکیه و غیره;  نمایندگی وانعکاس هویت ان کشور ها را امریکا یی ها اروپایی تبار, روسها, فرانچه ها, فارسها , چینایی ها - هن و ترک ها دارند. از دید شما, ایا افغانستان میتواند مجزا از چنین ترند مروج مسیر اجتماعی  و قرار داد اجتماعی باشد?

ع واحد حيدرى17.05.2026سدني استراليا/FotoGallary/CountryIcons/AUs.png
مردم افغانستان پس از نزدیک به نیم قرن جنگ، قربانی و مبارزه، سرانجام توانستند استقلال و حاکمیت خود را دوباره به‌دست آورند. اما با وجود این، کشور هنوز با مشکلات بزرگ و عمیقی روبه‌رو است؛ از تحریم‌های ظالمانه گرفته تا فقر گسترده، میلیون‌ها معتاد مواد مخدر، اقتصاد وابسته، فساد اداری ، و نفوذ تفکراتی که طی دهه‌ها از سوی قدرت‌های خارجی در جامعه تزریق گردید.

واقعیت این است که مشکل افغانستان تنها کمبود تعلیم و تحصیل نبود، بلکه نوع آموزش و وابستگی فکری بخشی از قشر تحصیل‌کرده نیز نقش اساسی در بحران کشور داشت. در پنجاه سال گذشته، بخش بزرگی از نخبگان و تحصیل‌کرده‌ها، به‌جای خدمت به منافع ملی و تقویت هویت مستقل افغانستان، وابسته به ایدیولوژی‌ها، كلتور ‌ها و حتی زبان کشورهای خارجی شدند و نتوانستند وحدت، اعتماد و استقلال واقعی را در کشور ایجاد کنند. از همین‌رو، مردم حق دارند از عملکرد بخشی از طبقهٔ تحصیل‌کرده ناراضی و منتقد باشند.

اما این ناکامی‌ها هرگز به معنای بی‌ارزش بودن علم، تعلیم و تخصص نیست. هیچ کشوری بدون دانش، تحصيل، تخصص و رشد فکری مردم خود به پیشرفت واقعی نرسیده است. مشکل اصلی افغانستان بیشتر بحران هویت ملی، ضعف استقلال فکری و سوءاستفادهٔ سیاسی از نظام آموزشی بوده است، نه اصل تعلیم و تحصیل.

تحصیل‌کرده‌ای که وابسته به قدرت‌ها و منافع کشورهای غربی و شرقی باشد و كلتور، تاریخ و ارزش‌های مردم خود را نادیده بگیرد، نمی‌تواند در خدمت ملت افغانستان قرار گیرد. افغانستان به افرادی نیاز دارد که علم و تخصص را در کنار تعهد ملی، استقلال فکری، ارزش‌های دینی و كلتورى و منافع مردم خود قرار دهند.

در نتیجه، افغانستان نه با «تعلیم بدون هویت ملی» پیشرفت می‌کند و نه بدون علم و آموزش. راه نجات کشور در ترکیب تحصيل، هویت ملی، استقلال فکری، عدالت اجتماعی و حفظ ارزش‌های دینی و كلتورى افغانستان است. تجربهٔ چند دههٔ گذشته نشان داده است که برخی افراد زیر نام دموکراسی، آزادی زنان ،  نان، لباس و خانه، بارها منافع و استقلال وطن را معامله کردند و مردم افغانستان قيمت سنگين انرا پرداخته. 
احمد آریا16.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

استفاده از کلماتی چون «انصاف»، «حقیقت» و حتی تفسیر اخلاقی از مفهوم «کفر»، زمانی که هدف اصلی آن ساختن نوعی مشروعیت اخلاقی برای طالبان باشد، نمی‌تواند بیانگر موضعی واقعاً منصفانه و حقیقت‌پسند تلقی شود.

به‌خصوص زمانی که طالبان از زمینهٔ جنگ، ویرانگری و خشونتی که خود طی بیست سال بر افغانستان تحمیل کردند جدا ساخته می‌شوند، و «ختم جنگ» ــ جنگی که خود طالبان از عوامل اصلی شعله‌ور نگه‌داشتن آن بودند ــ به‌عنوان اعتبار و دستاورد سیاسی آن گروه عرضه می‌گردد. گروهی که انتحار کرد، مکاتب و شفاخانه‌ها را منفجر ساخت، شاهراه‌ها را ناامن کرد، خبرنگاران، معلمان، استادان، کارمندان دولتی، علمای دینی و غیرنظامیان، اعم از زن، مرد و کودک را هدف قرار داد، و سرانجام نیز در نتیجهٔ معامله‌ای دیگر، و بدون تردید دور از چشم و ارادهٔ مردم، بار دیگر بر اریکهٔ قدرت بازگردانده شد.

طالبان صرفاً نیرویی نبودند که بعداً آمدند و «امنیت» آوردند؛ آنان خود یکی از عوامل اصلی دوام جنگ و بی‌ثباتی در افغانستان بودند. وقتی یک گروه مسلح پس از دو دهه جنگ، با سقوط نظام و حذف همهٔ مخالفان، میدان جنگ را خاموش می‌کند، این الزاماً به معنای صلح پایدار یا یک دستاورد مثبت نیست. خاموش شدن جنگ، پس از فروپاشی ساختارهای سیاسی، مدنی و اجتماعی، بدون بررسی علل و زمینه‌های آن، نمی‌تواند به‌عنوان «موفقیت» معرفی شود.

همین‌گونه، «کاهش جرایم مسلحانه» که چون موهبتی از سوی این گروه در حق مردم جلوه داده می‌شود، می‌تواند به‌سادگی نتیجهٔ گسترش شدید فضای سرکوب، اختناق و ترس باشد. واقعیت آشکار این است که در بسیاری از رژیم‌های اقتدارگرا نیز ممکن است سطح برخی جرایم خیابانی کاهش یابد، اما این امر لزوماً نشانهٔ سلامت سیاسی و اجتماعی، یا ارتقای سطح زندگی اقتصادی مردم نیست. وقتی جامعه‌ای زیر سلطهٔ دستگاه امنیتی، استخباراتی و سرکوب شدید قرار گیرد، طبیعی است که بخشی از جرایم علنی کاهش یابد؛ اما هم‌زمان آزادی بیان، حق اعتراض، مشارکت سیاسی، حقوق زنان و امنیت روانی جامعه نیز از میان می‌رود.

افزون بر این، زمانی که «نقد طالبان» عامدانه به‌عنوان «نفی هویت افغانستان» تلقین می‌شود، چنین وانمود می‌گردد که هر انتقاد جدی از طالبان، همسو با پروژه‌های ضدافغانستانی یا ضدپشتونی است. این یکی از رایج‌ترین شگردهای تبلیغاتی طالبان و هواداران آنان است: سیاسی‌سازی هویت قومی برای مصون ساختن یک جریان ایدیولوژیک از نقد. در حالی‌که مخالفت با طالبان الزاماً مخالفت با پشتون‌ها، نام افغانستان یا هویت تاریخی کشور نیست. طالبان به هیچ‌وجه نمایندهٔ همهٔ پشتون‌ها نیستند و هیچ گروهی حق ندارد خود را مالک انحصاری هویت ملی معرفی کند.

در مورد پروژه‌های اقتصادی و ترانزیتی نیز باید واقع‌بین بود. بسیاری از پروژه‌هائی که امروز طالبان از آن نام می‌برند، یا در دورهٔ جمهوریت آغاز شده بودند، یا هنوز در حد تفاهم‌نامه و تبلیغات باقی مانده‌اند. افزون بر آن، توسعهٔ اقتصادی را نمی‌توان جدا از مشروعیت سیاسی، نظام تعلیمی، حقوق شهروندی و ثبات پایدار ارزیابی کرد. کشوری که نیمی از جمعیت آن ــ یعنی زنان ــ از تحصیل و بخش بزرگی از کار محروم‌اند، با فقر گسترده و فرار وسیع متخصصان روبه‌رو است، و فاقد نظام سیاسی پاسخگو می‌باشد، نمی‌تواند صرفاً با چند پروژهٔ ترانزیتی به‌عنوان نمونه‌ای از موفقیت معرفی شود.

چنین نوشته‌هائی نمونه‌ای از «عادی‌سازی تدریجی طالبان» است؛ یعنی تلاش برای تبدیل یک گروه تروریستی، نیابتی و ایدیولوژیک به حکومتی «قابل قبول». مشکل اصلی این‌گونه متون نه دعوت به انصاف، بلکه ارائهٔ تعریفی گزینشی و دلخواه از انصاف است؛ انصافی که ویرانی بیست‌ساله، ترور، انتحار، حذف آزادی‌ها و فروپاشی نهادهای افغانستان را به حاشیه می‌راند، اما هر اقدام محدود پس از تسلط کامل یک گروه معلوم‌الحال را به‌عنوان «حقیقت پنهان‌شده» برجسته می‌سازد.

حسیب الله16.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
پیشنهاد یک بحث اجتماعی: هرگاه ما از ورای یک دیدگاهٔ جامع و ژرف در قضایای افغانستان عزیز پس از کودتا های دههٔ هفتاد میلادی، دکترین سیاست خارجی برژنف و توسیعه طلبی شوروی به خاک افغانستان، بلخصوص به کودتای هفت ثور سال ۱۹۷۸ میلادی و پس لز آن تجاوز نظامی شوروی در سال ۱۹۷۹ میلادی به کشور عزیز ما و اشغال افغانستان توسط قوای شوروی، جنگ های نیابتی کشور ها در هنگام به اصطلاح "جنگ سرد" در خاک افغانستان، ایجاد "دولت های مجاهدین" پس از ختم دکترین سیاست خارجی برژنف، "ایجاد دولت طالبان بار اول" و بلاخره دورهٔ اشغال افغانستان پس از سپتمبر، اکتوبر ۲۰۰۱ میلادی آبی ختم حکومت غنی در سال ۲۰۲۱ میلادی را در بر گیرد، به ادبیات سیاسی در ارتباط افغانستان عزیز غور و دقت نمائیم، با برخی از برداشت های بر می خوریم، که در آنها به یک نوعی نشان داده می شود، که گویا، افغانستان عزیز ما به حیث یک کشور، در کل دارای "یک دولت ذاتاً شکست‌خورده" بوده است!

سوالی را که من در یک بحث اجتماعی پیشنهاد و مطرح میدارم متکی به این استدلال است، که، آیا افغانستان عزیز ما، از دههٔ هفتاد میلادی به این سو، به طور سیستماتیک به ذریعهٔ مداخلات خارجی بی‌ثبات نشده است - و از حاکمیت خود محروم نشده است - به عبارت دیگر، یعنی که، آیا افغانستان عزیز ما از طریق تقریبا "پنجاه سال" مداخلات خارجی بی‌وقفه، که، یا تحت قوانین بین‌المللی مشروع خوانده شده، تحمیل گردانیده شده و یا تحت قوانین بین المللی چنین مداخلات خارجی تحمل شده است، با چنین مشکلات و پرابلم های امروزی دچار و گرفتار نگردانیده شده است؟

نوت: "قوانین بین المللی امروزی"، در ارتباط با تاریخ پر خم و پیچ پنجاه سال اخیر افغانستان عزیز، چه چیز علمئی برای گفتن دارد؟

تادیهٔ خسارات جنگی پنجاه سال اخیر مردم عزیز ما، از نگاهٔ "قوانین بین المللی امروزی"، در مراحل مختلف پنجاه سال اخیر، بدوش کدام کشور های جهان تعلق می گیرد؟

آیا، نمی‌توان در قدم اول، از کشور های ذیدخل در امور داخلی افغانستان عزیز، به حیث، یک بخش کوچکی از تادیهٔ خسارات جنگی به مردم عزیز ما، تقاضای ایجاد "مکاتب مسلکی، حرفوی، فنی و تخنیکی، برای دختران و پسران افغانستان در ۴۱۲ ولسوالی افغانستان عزیز نمود، که واحد های اداری کوچک آن کشور را تشکیل می دهند؟ 

با تقدیم احترامات فائقه

حسیب الله
عمر توخي16.05.2026سوېډن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
باید آینده‌نگر باشیم، نه عقب‌نگر، به این معنا که گذشته را فراموش نمی‌کنیم، بلکه آن را چراغی برای فهم امروز و ترسیم اینده می‌دانیم. ملت‌هایی که حافظهٔ تاریخی خود را از دست بدهند، محکوم‌اند اشتباهات و فجایع گذشته را بار دیگر تجربه کنند.

اگر پنج دههٔ اخیر افغانستان را با دقت مرور کنیم، می‌بینیم که این سرزمین قربانی جنگ، افراط‌گرایی، مداخلات خارجی، تعصب، استبداد و معامله‌گری‌های سیاسی بوده است. در این مدت، میلیون‌ها انسان قربانی شدند، نسل‌ها از تعلیم و تحصیل باز ماندند و اعتماد مردم نسبت به نظام‌ها و حاکمان بارها شکسته شد. اما در کنار همهٔ این فجایع، یک حقیقت تلخ دیگر نیز وجود دارد که هر بار که مردم در برابر ظلم سکوت کردند و یا برای منافع کوچک، جنایت‌های بزرگ را نادیده گرفتند، زمینه برای تکرار همان فجایع فراهم‌تر شد.

امروز نیز نباید اشتباه دیروز را تکرار کرد. هیچ حکومت و هیچ قدرتی تنها با ساختن چند پل، سرک یا پروژهٔ عمرانی نمی‌تواند مشروعیت سیاسی و اخلاقی کسب کند، در حالی که اساسی‌ترین حقوق انسانی نیمی از جامعه را سلب می‌کند. محروم‌ساختن دختران از حق تعلیم، تحصیل و کار، فقط یک تصمیم سیاسی نیست بلکه خاموش‌کردن آیندهٔ یک ملت است. جامعه‌ای که زنان آن خانه‌نشین و از رشد فکری و علمی محروم شوند، دیر یا زود در همهٔ عرصه‌ها سقوط خواهد کرد.

توسعهٔ و پيشرفت واقعی تنها در ساختمان‌ها و جاده‌ها خلاصه نمی‌شود بلکه توسعهٔ واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان، کرامت انسانی، آزادی‌های اساسی و حق تعلیم و تحصیل در محور سیاست قرار گیرد. تاریخ نشان داده است که حکومت‌های متکی بر جهل، تعصب و زور شاید مدتی دوام بیاورند، اما هرگز نمی‌توانند آینده‌ای پایدار و انسانی بسازند.

کسانی که امروز تنها با دیدن چند پروژهٔ ظاهری، بر این همه محدودیت‌ها و بی‌عدالتی‌ها چشم می‌بندند، یا از روی تعصب قضاوت می‌کنند و یا آگاهانه حقیقت را انکار می‌نمایند. زیرا هیچ وجدان بیداری نمی‌تواند پیشرفت ظاهری را با نابودی حق تعلیم، حق آزادی و شخصیت انسانی معامله کند.

افغانستان زمانی به ثبات، عزت و پیشرفت واقعی خواهد رسید که معیار قضاوت ما نه بر اساس تبلیغات و ظواهر، بلکه استوار بر پایه ای عدالت، انسانیت، آزادی و آگاهی باشد.

ع واحد حيدرى16.05.2026سدني استراليا/FotoGallary/CountryIcons/AUs.png
در دوران اشغال شوروی و سپس حضور امریکا، پروژه‌های تفرقهٔ قومی، توهین، حذف و حتی کشتار بخشی از جامعهٔ پشتون، در بسیاری موارد به بخشی از سیاست‌های دولت‌های وابسته و دست‌نشانده تبدیل گردید. هم‌زمان، نام «افغان» و «افغانستان» نیز زیر فشار تبلیغات، جنگ روانی و تهاجم سیاسی و فرهنگی خارجی قرار گرفت. در چنین فضایی، طبیعی است که جامعه بیش از هر زمان دیگر نیازمند صداقت فکری، انصاف تاریخی و نقد متوازن باشد؛ نه تقدیس مطلق و نه نفی مطلق.

اصطلاح «کفر» در زبان عربی به معنای پوشاندن و پنهان کردن حقیقت است، نه صرفاً مخالفت سیاسی یا اختلاف فکری. از همین رو، وقتی کسی ادعا می‌کند که «طالبان هیچ کار مثبت انجام نداده‌اند»، اگر این سخن از روی تعصب، نفرت سیاسی یا نادیده‌گرفتن عمدی واقعیت‌ها باشد، می‌تواند مصداق پوشاندن بخشی از حقیقت تلقی گردد.

بدون شک، بر سیاست‌ها، محدودیت‌ها و اشتباهات طالبان  انتقادات جدی و اساسی وارد است و بسیاری از عملکردهای آنان مورد اعتراض بخش بزرگی از جامعهٔ افغانستان و جهان قرار دارد. اما در عین حال، انکار کامل هرگونه تحول یا اقدام مثبت نیز با انصاف تاریخی و روش علمی سازگار نیست.

برای نمونه، ختم  جنگ‌های گسترده داخلی، کاهش برخی جرایم مسلحانه   مناطق، توجه بیشتر به پروژه‌های ترانزیتی، معادن و راه‌های تجارتی منطقه‌ای، واقعیت‌هایی‌اند که حتی برخی نهادهای بین‌المللی نیز به آن اشاره کرده‌اند. پذیرش این موارد به معنای تأیید کامل طالبان نیست؛ همان‌گونه که انتقاد از آنان نیز نباید به انکار همهٔ واقعیت‌ها تبدیل گردد.

مشکل اصلی زمانی پدید می‌آید که تحلیل سیاسی از مسیر انصاف خارج شده و به نفی مطلق تبدیل شود. در چنین وضعیتی، انسان به‌جای بررسی همه‌جانبهٔ واقعیت‌های پیچیده، تنها بخشی را که مطابق تمایل سیاسی اوست برجسته می‌سازد و بخش دیگر را پنهان می‌کند. این همان مفهومی است که در ریشهٔ لغوی «کفر» یعنی پوشاندن حقیقت، قابل تأمل می‌باشد.

امروز نیز برخی چهره‌ها چون ناشناس میراث‌های تاریخی و فرهنگی افغانستان مانند «پته خزانه» را انکار می‌ كند، بار دیگر با نفی کامل واقعیت‌های جامعهٔ افغانستان، همان مسیر گذشته را ادامه می‌دهد.


حسیب الله15.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​بدون شک که مقالهٔ علمی-تحلیلی جناب محترم عبدالقیوم میرزاده قابل ستایش فراوان می باشد، قسمیکه جناب محترم داکترصاحب محمدعثمان تره کی نیز به توانائی آکادمیک این مقالهٔ عالی اشارت نموده اند، من نیز، البته اگر حق "توصیه" را داشته باشم، مطالعهٔ این مقالهٔ علمی-اکادمیک جناب محترم میرزاده را به وطندوستان محترم ما توصیه میدارم.

موضوع دیگر، در این یادداشت ام، مقالهٔ اخیر جناب محترم محمدهمایون همت است:

جناب همت، گرچه در این نوشتهٔ شان چندین بار اصطلاحات "علمی"، "روشنفکر"، و نمی دانم "نخبه گان سیاسی" و همچو اصطلاحاتی را ذکر نموده است، اما بصورت دقیق تعریفی از همچو اصطلاحات که هر کدام بار معنائی بزرگی را بر دوش عمل می کند، نداده است.

به عبارات دیگر: چطور می‌توان بطور مثال "اسپنتا"، "کلبیر" و "مقصود" را، که از روی سطحی نگری و تمایل به زور قدرت های کشور های خارجی، خود شان را بیست سال تمام در یکی از فاسدترین دولت های جهان، که در لست بین المللی دولت های فاسد جهان، بیست سال تمام، یکی از بلندترین مقام ها را حفظ داشته بود، "روشنفکر"، "نخبهٔ سیاسی" ، "نخبهٔ کشور" و نمی‌دانم "عالم و دانشور و داشنجو و دانشمکان" خواند، در صورتی که آنها تا به حال خود به درستی نمی دانند، که چه بد های را مرتکب شده اند؟

۱. اصل ماجرا و مشکل این "نخبه سرا" ها، به نظر من از جائی شروع می شود، که، یک کشور خارجی، در اکتوبر ۲۰۰۱ میلادی به اشغال افغانستان عزیز ما پرداخته است!

۲. ثانیا به اساس کدام معیار علمی، قورت های خارجی، آیندهٔ کشور را، به دست چهار گروپ سپرده است؟

۳. گرچه این سطحی نگران "نخبه سرا" سعی به خرچ می دهند، که به اصطلاح  "لویه جرگهٔ سال ۲۰۰۲ میلادی" را به حیث به اصطلاح "یک بینی خمیری" جهت "مشروعیت بخشی" خود شان بکار ببرند. اما سوال این است، که همان "لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی" این نخبه سرا های وابسطه، از چه نوع مشروعیت واقعی برخوردار بود؟

یعنی: هرگاه ما در مورد همان "لویه جرگه ۲۰۰۲م." این نخبه سرایان وابسته به دقت بنگریم، انتقاداتی دقیق متوجهٔ آن می باشد، و قانون اساسی پیرامون گذار از موافقت‌نامه بن (دسامبر ۲۰۰۱ م.) به لویه جرگه اضطراری (جون ۲۰۰۲ م.) در چوکات نظریهٔ به نام «مشروطه‌خواهی بین‌المللی» و یا (International Constitutionalism) برای شان مطرح شده بود. 

این پروسه و یا همچو پروسه هائی را چه می‌توان خواند، بجز از،  نمونه‌ های بارز از ابزارسازی نهادهای سنتی برای مشروعیت بخشیدن به حاکمیت خارجی؟

به نظر من، ما می توانیم بر اساس استدلال‌های میتودولوژیک  تبیین کنیم، که چرا لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی یک پدیده خودجوش و مستقل افغانی نبود، بلکه محصول مستقیم موافقت‌نامه بن، با افراد و اعضای چهارگروپ، بدون موجودیت کدام نوع معیار علمی، به‌شمار می‌رود:

۱. تعیین پیشاپیش مسیر از نظر حقوق بین‌المللی (Path Dependency)
از منظر حقوق اساسی، مسئله «قدرت مؤسس یا قانون‌گذار» (Pouvoir constituant) محوری‌ترین اصل است. در اصل، این قدرت باید به‌صورت حاکم و مستقل از سوی خود ملت نشأت بگیرد. اما در مورد افغانستان عزیز ما، بطور مثال لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی، از نظر حقوقی کاملاً از پیش برنامه‌ریزی شده بود:
یعنی:
  • چارچوب حقوقی تحمیل‌شده توسط بن: متن موافقت‌نامه بن (بخش اول، بند ۴) دقیقاً، برای نخبه سرا های افغانستان عزیز ما، تعیین کرده بود، که، لویه جرگه چه زمانی باید برگزار شود (ظرف ۶ ماه)، چه کسی باید آن را افتتاح کند (ظاهرشاه، پادشاه سابق) و چه وظیفهٔ بر عهده دارد (انتخاب اداره انتقالی).
  • فقدان استقلال در محتوی: این مجمعی از "نخبه سرا ها" اجازه نداشت، که، دستور کار تعیین‌شده در بن را تغییر دهد. به نظر من،  همچو یک عمل نامتعادل و غیر علمی "نخبه سرا های ما" همان  "لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی شانرا" با این کار شان، تا حد یک نهاد مجری منویات خارجی تنزل داده بوده اند. یعنی که "اراده مجمع افغانی" را در یک ساختار دیوان‌سالارانهٔ غربی فشرده ساختند که هیچ فضایی برای مدل‌های ساختاری جایگزین بومی را در آن باقی نگذاشتند؛ یعنی به شعور مردم عزیز ما توهین بسا بزرگی را روا داشتند!.
۲. ابزارسازی از سنت‌ها (Hybrid Law / حقوق ترکیبی)
این موضوع را میتوان اینطور به تحلیل مگرفت، که در آن از نهادهای سنتی و بومی استفاده صورت گرفت، سو استفادهٔ صورت گرفت تا مفاهیم حقوقی غربی را بدان ذریعه در جامعهٔ افغانی ما مقبولیت بخشند:
  • نمایشی برای غرب: به لویه جرگهٔ ما (که از نظر تاریخی مجمعی از بزرگان اقوام برای حل منازعات از طریق اجماع بود) تغییر کاربری داده شد. این مجمع در خدمت حل منازعات ارگانیک و درونی افغانستان نبود، بلکه به عنوان یک «مُهر دموکراتیک» در نیفن نخبگان تقلبی استفاده شد، که پیش از آن در خارج از کشور (در تپه پیترزبیرگ در نزدیکی بن)، فارغ از هر نوع معیار علمی، بر سر قدرت توافق کرده بودند.
  • قوانین مصنوعی: ترکیب ساختار و شیوه‌ های انتخاب نمایندگان لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی عمدتاً تحت هدایت سازمان ملل متحد (یوناما) و مشاوران غربی طراحی شده بود. که چنین وضعیت را میتوان به عنوان «ترکیب تصنعی حقوق» خواند؛ جایی که برچسب و عنوان افغانی بود، اما ساختار حقوقی و مدیریت آن کاملاً بین‌المللی ارزیابی می‌شد.
۳. سلطه قوه مجریه و فقدان «تفکیک و توازن قوا» (Checks and Balances)
 به اصطلاح "لویه جرگه ۲۰۰۲ میلادی"، به جای غلبه بر نابرابری‌های قدرت، به آن‌ها مشروعیت حقوقی می بخشید و آن‌ها را تثبیت میکرد:
  • غلبه ائتلاف بن بر ارادهٔ مردم: اگرچه این مجمع در جون ۲۰۰۲ میلادی رسماً به رئیس دولت رای داد، اما نتیجه آن (حامد کرزی) به دلیل فشارهای بین‌المللی و توافقات قبلی میان ایالات متحده و جنگ‌سالاران از قبل مشخص شده بود.
  • تناقض دموکراسی: کشورهای غربی و بازیگران بین‌المللی و "نخبه سرا های ما" این لویه جرگه را به عنوان گامی در جهت "دموکراتیک‌سازی" ستودند. اما با تعمق علمی به موضوع، از آنجا که این پروسه توسط قدرت‌های نظامی خارجی و دیپلمات‌های سازمان ملل متحد مهندسی شده بود، یک پروسهٔ آمرانه از بالا به پایین (Top-Down) بود،  که مشارکت دموکراتیک واقعی را از لایه‌های پایینی جامعه (Bottom-Up) ساختاراً غیرممکن می ساخت.
۴. نقد حقوقی پسااستعماری (دیدگاه TWAIL)
نمایندگان مکتب حقوقی پسااستعماری این رویداد را در امتداد یک سنت طولانی امپریالیستی تبیین می‌کنند:
  • مأموریت «تمدن‌سازی»: موافقت‌نامه بن و "لویه جرگهٔ" متعاقب آن، بر پایه این روایت استوار بودند، که افغانستان یک «دولت ورشکسته» (Failed State) و فاقد نظم حقوقی کارآمد است. بنابراین، غرب موقتاً نقش واضع قانون اساسی را بر عهده گرفته بود، و فکر می کرد، که  افغانستان را به ذم خودش «متمدن» و "دموکراتیک" می سازد. نخبه سرا های ما وظیفهٔ چکچک و پیشخدمتی را بر عهده داشتند!
  • امپریالیسم حقوقی: لهذا، به نظر من، لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی را می‌توان یک نوع ابزار امپریالیسم حقوقی مدرن خواند، که سعی نمود. کشور را مجبور سازد، تا، مفهوم غربی "دولت"-را بیآموزد و بپذیرد؛ مفهومی که با واقعیت‌های محلی، قوانین سنتی و عرفی و بلخصوص با مناطق روستایی افغانستان در تضاد بنیادین بود.
نتیجه‌:
لویه جرگهٔ ۲۰۰۲ میلادی را، که نخبه سرا های ما یک عمل حقوقی می پندارند یک اقدام حاکمیت مستقل از سوی مردم عزیز افغانستان نبود، بلکه یک نوع تخیل و یا یک نوع ساختار بیرونی، جهت پیاده ساختن یک عدالت انتقالی تحمیلی بود، در اخطلاط با یک "دولت فاسد و نابکار و وابسته" .
نخبه سرا های مفسد ما نیز از ورای کسب ثروت های غیرقانونی و مقام و قدرت، سعی و تلاش داشتند تا آسیب‌ های حقوقی ناشی از اشغال نظامی پیشین را رسماً ترمیم کنند و به یک دولت همسو با غرب، ظاهری از مشروعیت و اقتدار سنتی نیز ببخشد. به همین دلیل بود، که "اسپنتا" ، "کلبیر" و "مقصود" گاهی از زیر چپن حامد کرزی و زمانی هم از پسخانه های غنی و عبدالله به سوی مردم عزیز ما کله کشت می کردند و در عین زمان به شعور مردم عزیز ما نیز توهین روا می داشتند.
نوت: جناب محترم همایون همت در جائی از نوشتهٔ شان سوال نموده اند، که مردم ما در همچو حالت و وضعیت در کجا بودند، البته پاسخ این سوال مشکل است، زیرا مردم عزیز، فقیر و جنگزدهٔ ما چندین میلیون انسان های اند، که هر یک حتما در یکجائی بوده اند، اما چیزی را که من شاهد آنم این است، که در دولین روز کنفرانس پیترزبیرگ بن در سال ۲۰۰۱ میلادی در حدود دوصد و پنجاه، الی سیصد نفر از هموطنان عزیز ما، با خرد و آگاهی که داشتند، در پای همان تپهٔ پیترزبیرگ گرد هم آمده بودند و همان کنفراس پیترزبیرگ سال ۲۰۰۱ میلادی را یک عمل "نابخردانه و غیر علمی" خواندند، که با هیچ معیار علمئی تطابقت نداشته بود!
و من الله التوفیق
با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله
ع، تره کی15.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

​در صفحه مقالات به نوشته علمی، اکادمیک، مسلکی و آموزنده محترم عبدالقیوم میرزاده تحت عنوان :

 « تحلیل و بازتاب واقعیت های عینی جامعهٔ ما لابی گری نیست » برخوردم. مطالعه این مقاله را برای تمام کسانیکه در غوزه تحجر فکری ګیر مانده اند و درک درست از واقعیت های کشور ندارند، توصیه میکنم.
 با این تحلیل مسلکی از اوضاع  آرزو دارم بدانم  درجه تحصیل ښاغلی میرزاده در علوم سیاسی در چه حدی است ؟
ع، تره کی



عمر توخي15.05.2026سوېډن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
محترم جهاني صاحب!

نږدې ستاسو هره لیکنه د وطن د روانو غیرانساني، دردناکو او ظلماني حالاتو یو روښانه انعکاس او ژوندی انځور وړاندې کوي. ستاسو قلم د ولس د درد، خاموشو فریادونو او هغه ترخو واقعیتونو ترجماني کوي چې ډېری خلک یې د وېري او یا مصلحت له امله د ویلو جرئت نه لري. خدای دې تاسو ته د دې سترو فکري او ادبي خدمتونو اجر او برکت درکړي.

تاریخ تل د هغو خلکو نومونه په درناوي یادوي چې د سختو شرایطو پر مهال یې د حقیقت ویلو جرئت کړی وي، نه د هغو کسانو چې یوازې د تورونو او تخریب ژبه یې کارولې ده. ستاسو قلم دې لا همداسې د ولس د ویښتابه، حقیقت او عدالت غږ پاتې شي.

عبدالباری جهانی15.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ښاغلی محترم احمد آریا سلامونه او احترامات. دا چي زما د مضمون روح مودرک کړی او ستایلی دی؛ ستاسي څخه نړۍ مننه. زه خو په دې عقیده یم چي په اوسني حالت کي باید ټوله توجه د افغانستان روانو ستونزو ته واړوو او چي څه موله وسه کیږي لیکني ورته وکړو او له خپلو وطندارو لیکوالو څخه وغواړو چي د خپلو لیکنو زیاتره وخت په افغانستان کي د ابوجهل له لښکر سره د مبارزې خواته واړوي. ستاسي او هزاربیګ تاجشتون څخه مننه کوم چي زما د مضمون روح ته توجه کړی ده. مننه.

Hazarzbek Tajiashtun14.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ دوکتور  م، عثمان تره کی,

" .... چگونه می توان حذف خط دیورند را  با اجندای ژیوپولتیک ضد تروریزم و ضد رادیکالیزم پیوند داد .... ائتالف نظامی بین المللی بیست سال با طالبان افغان و طالبان پاکستان جنگیدند تا خطر دسترسی گروه های اسلامی به ذخایر ذروی پاکستان منتفی شود. ...... با کشانیدن پای امریکا و متحدین در دفاع از یک جنبش وسیع ضد تروریزم و رادیکالیزم در پاکستان و افغانستان، خط دیورند در محتوای اهداف ژیوپولتیک دنیا قرار میگیرد و حذف آن آسان میشود."


۳ قسمت جدا شده خطوط بالا از هم ; (عنوان) , (فرضیه) و (نتیجه گیری)  مقاله دوکنور تره کی را که بر اساس برداشت ذهنی خودش استوار است ولی بنا بر حقایق, پالیسی  و واقعات نمی باشد- کاپی شده است.

دوکتور تره کی جنگ دو دهه کشور ها غربی وپیمان ناتو را در افغانستان با این همه موسسات و تنک تنک ها که در خدمت پالیسی سازی شان قرار دارند و بهترین مغز ها در ان استخدام میگردد, را فقط به ذخایر ذروی پاکستان ارتباط داده, خط دیورند را در یک بونوس اضافی ان هم با کشانیدن پاه امریکا و متحدین در یک رویا حذف می نماید. مگر سر سیاسیون غرب را مار گزیده است که در ارتباط به افغانستان, هم مدرسه و اخوانیت سیاسی را دهه ها تمویل و هم دوباره انرا با خون و پول ازبین ببرند!

 وقت ان است تا اموخته ها نهایت کهنه را دور ریخته جدید بیاموزیم و در تشویق بیشتر به ان,  لطفا مضمون اخیر محترم عبدالباری جهانی را تحت عنوان The Politics of Fear که مطابق به پالیسی عینی روز در افغانستان  نهایت معقول و مطابق با زمان حال نوشته شده است, بخوانید.

عمر توخي14.05.2026سوېډن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
جنایات را با کلمات خفیف، عادی و بی‌اهمیت جلوه دادن، در واقع نوعی همدلی سیاسی و اخلاقی با جنایت، و زمینه‌سازی برای تداوم آن است.
وقتی جنایات غیرانسانی مانند ستم، سرکوب، تبعیض سیستماتیک، محروم‌سازی مردم از حقوق اساسی، تجاوز به حریم شخصی و نابودی آزادی‌های مدنی، چنان کوچک و عادی معرفی شوند که گویا ساختن چند سرک، یک بند، یا ایجاد نظم ظاهری بتواند سنگینی این فجایع را توجیه کند، جامعه را با دو اثر خطرناک و مهلک روبه‌رو می‌سازد:

۱: حساسیت اخلاقی و انسانی جامعه نسبت به ظلم کاهش می‌یابد، و مردم به‌تدریج دچار تخریب روانی و نآمیدی می‌شوند و احساس می‌کنند که هیچ صدای مؤثر و هیچ موضع جدی در برابر جنایتکاران وجود ندارد. در داخل از مردم همه امکانات انسانی ومدنی ګرفته شده، اعتراض و مخالفت با شلیک و زندان پذیرایی میشوند، و نخبه ګان از هوای دلنواز بند قوش تیپه و کباب اهو بره سخن پرانی میکنـند.

۲: جنایتکاران احساس مصونیت و امنیت سیاسی می‌کنند.
وقتی حتی بخشی از نخبگان، استادان، داکتران و روشنفکران بیرون از وطن نیز به‌جای محکوم‌کردن صریح جنایت، به توجیه، نرم‌سازی و عادی‌نمایی آن بپردازند، حاکمان سرکوبگر مطمئن می‌شوند که هزینهٔ سیاسی و اخلاقی اعمال‌شان ناچیز است و ادامه سرکوب و جنایت را هی است که با تایید نخبه ګان باید ادامه داد.

هیچ نظام استبدادی فقط با زور دوام نمی‌آورد.
زور، بدون توجیه فکری، سکوت نخبگان، و عادی‌سازی تدریجی جنایت، نمی‌تواند برای مدت طولانی برجا بماند.

کسی که جنایت را نرم، قابل‌قبول و «قابل‌درک» معرفی می‌کند، حتی اگر مستقیماً در آن شریک نباشد، عملاً در تثبیت و تداوم آن سهم می‌گیرد.
لذا تطهیر جنایت با بازی‌های لفظی، خود بخشی از ماشین تولید و دوام جنایت است.
این که مدارس پنجابی و انګریزی برای چه منظور ساخته میشوند، و نخبه ګان اصِل و جوانان افغان چرا به ترک وطن مجبور میشوند و هر نوعه خطر مالی و جانی را قبول میکنـند ولی ماندن در وطن ابایی شان دشوار و حتی نا ممکِن ساخته میشوند، خود یکی دیګر از فاجعه های قرن میتوان حسابش کرد، که هیچ بند و ترمیم سرک و یا امنیت ظاهری نه میتواند انرا توجیه کند.
در اخیر میتوان ګفت که همه مردم یکسان نیستند. بعضی ها از ترس، بعضی ها از نادانی، بعضی ها از روی منافع شخصی و بعضی ها هم از روی تبلیغات این موضع را میگیرند.
اما کسانی که آگاهانه با وجود اګاهی از ظلم و ستم انرا دفاع و یا توجیه می کنند، این افراد حداقل مسئولیت خود را در مقابل مردم از دست داده اند و تاریخ عموماً چنین موضع گیری ها را نمی بخشد. 


ع، تره کی14.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

​زه د پاچا صاحب څخه مننه کوم چې د پیژندګلوۍ او دوستي پخوانۍ خاطرې یې تازه کړې. تره کی

حسیب الله14.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​جهانی ویره


ویره جهانی ده، حی حی، ویره

تندر آسمانی ده، حی حی، ویره


و من الله التوفیق

په فائقه احترامات

حسیب الله

احمد آریا14.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

د استاد عبدالباری جهانی په وروستۍ مقاله «د وېرې سیاست» کې د دیکتاتورۍ او مذهبي استبداد ماهیت په ډېر روښانه، منظم او اغېزمن ډول تشریح شوی دی. دغه ژور تحلیل په څرګند ډول ښيي چې وېره نه یوازې د استبدادي نظامونو تر ټولو قوي وسیله ده، بلکې هر څومره چې خلک د ډار له امله چوپ پاتې شي، هماغومره ظلم، اختناق او زورواکي پراخېږي.

د مقالې یو مهم او اساسي پیغام دا دی چې د وېرې ماتول یوازې د شعوري، مدني او دوامدار مقاومت له لارې ممکن دي. همدارنګه، مقاله مذهبي دیکتاتوري د استبداد تر ټولو خطرناکه بڼه ګڼي، ځکه په داسې نظامونو کې ظلم د دین تر نامه لاندې توجیه کېږي او د مخالفت هر غږ د کفر او ګناه په نوم ځپل کېږي.

د افغانستان د اوسني وضعیت بېلګو د استاد جهانی استدلال لا روښانه، پیاوړی او واقعي کړی دی. دا لیکنه یوازې یوه سیاسي تبصره نه ده، بلکې د وېرې، چوپتیا او استبداد پر ضد د فکري بیدارۍ، مدني جرأت او انساني مقاومت یو پیاوړی غږ هم ګڼل کېږي.

په درنښت

آریا

دوکتور محمد اکبر یوسفی13.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​جناب محترم و عزیزالقدرم احمد آریا!

نخست سلام ها و احتراماتم را تقدیم می دارم. از برداشت شما در رابطه با حملات فرد معلوم الحال ممنونم. من هم چنین فکر می کنم و چنان هم عمل خواهد شذ. با احترامات مکرر. یوسفی.

پاچا13.05.2026کلیفورنیا-امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

لومړی تاسو دواړو هر یوډاکټرصاحب روستار تره کی او محترم عبدالباری جهانی صاحب ته سلامونه، نیکې هیلې او درغتیا غوښتونکی یم.
دابه به ماته ډیره ګرانه وی چی ستاسو محترمو او عالمانو په منځ کی قضاوت وکړی شم.
راځې چی خبره په یو متل او یا طنز باندی پیل کړو:" یو سړی چی  سهارد خوبه پاڅید نو ویل یی که چیری خدای پاک  قدرت او طاقت راکړی، نو په نړۍ که به ډیر شیان بدل کړم، خپلی ښځی ورته ښکته پورته وکتل او ورته یی وویل:" ته دی لومړی دا خپل پرتوګ بدل کړه بیا دجهان د بدلیدو خبره کوه، ښځی ویل زه درته اوس متوجه شوم چی  د شپی راهیسی دی پرتوګ اړولی یعنی سرچپه اغوستی دی".
جهانی صاحب تاسو د ډاکټرصاحب  غنی د ریاست جمهورۍ په وخت کی د اطلاعاتو او کلتور وزیر په صفت کارکړی وو،یعنی دملی خاین سیدمخدوم رهین (لعین) چی فکرکوم اوس ستاسو په سیمه ورجینیا – امریکا کی ژوند کوی. دا رهین د ایران دشاهی وخت د ساواک دجاسوسی سازمان برجسته غړی وو چی اوس هم دایرانی رژیم  د جاسوسی سازمان  سره کار کوی اودایمی غړی او تنخواه خوردی.
کله چی رهین  (که قدش به ګل میماند )د اطلاتو اوکلتور وزیر په صفت وګومارل شو اولین کاریی دا وو چی د وزارت نوم په اطلاعات او فرهنګ بدل کړی ځکه چی د کرزی صاحب په وخت کی به ځینی عالیرتبه مامورین دبهرنیو هیوادونو د جاسوسی سازمانونو لخوا ګومارل کیدل اوداطلاتو او کلتور وزارت دایرانی اخوندی رژیم په حق مهر کی راغلی وو. ماددی رهین په باره کی ډیرې لیکنې کړیدې،  که هغه بیا تکرار کړم نو دا لیکنه به اوږده شی خو درهین په باره کی زما  لیکنې په ډیرو ویبسایټونوکی خپرې شویدې،له بله طرفه ما او رهین د پیښور په چارسده اډه کی چی دری ګونو اتحاد یعنی اتحاد سه ګانه په نوم یادیده چی په هغوکی جبهه ملی  نجات حضرت صبغت الله مجددی، محاذ ملی اسلامی، پیرسید احمد ګیلانی اوحرکت انقلاب اسلامی مولوی محمد نبی محمدی، ددی ګوندونو مشران وو.
کله چی تاسومحترم د اشرف غنی لخوا د اطلاعاتو او کلتور دوزیر په حیث وګومارل شوۍ له تاسو څخه داطمه کیده چی د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت نوم به په اطلاعاتو اوکلتور وزارت واړوۍ، خو دا هیله او امید بابیزه ثابت شو.
دی کی هیڅ شک نشته چی د طالبانو ځینې کړنې او کارونه د منلو وړ نه دې، خو په صراحت باید وویل شی چی طالبان د پنجشیری، لوچکو اوهزاره مفسیدنو په نسبت څو چنده برتری لری. تاسو د اطلاعاتو او کلتور وزیر په صفت معلومات درلودل چی په کابل، مزار شریف، بلخ، تخار، بدخشان، هرات، بغلان او نورو ولایتونو کی څومره قبیحه خانی او روسپی خانی موجودی وی او ددی رزیلانه اوفاحشانه عمل کاروباریان څوک وو، معلومدار دا ټول پنجشیری او هزارګان وو. خو تاسو د اطلاعاتو او کلتور وزیر په صفت دا جراات نه درلود چی دا خبیثانه  اعمال په نشراتو او مطبوعاتو کی رسوا کړۍ.  زه پوهیږم چی په افغانستان کی هرڅه د پنجشیریانو اوهزاره ګانو په لاس کی وو اوستا په شان ډیر وطنپرسته او باوجدانان  خلک یواځی  هغه د چا په اصلاح پهلوان زنده خوش است، خپل وخت یی تیراوو.
له بله اړخه ښاغلی روستار تره کی یو څو کاله پخوا یو جراات مندانه کار وکړ چی دطالبانو دمشر ملا هیبت الله سره په کندهار کی ملاقات وکړی، په لیدنه کی دتره کی صاحب ټول معیتی کسان تالاشی شول خو تره کی صاحب بدنی تالاشی نه شو. تاسو دیو کندهاری په صفت دا کار ونه کړ،علت واضح دی چی تاسو داسی جراات نه درلود.
جهانی صاحب مونږ اوتاسو د مرحوم او شهید پروفیسور صاحب بهاالدین مجروح صاحب سره په پیښور کی دهغه په افغان اطلاعاتی مرکز یعنی (Afghan information centre ) چی په یونیورسټی ټاون سید جماالدین افغانی سرک واقع وو کار کړی وو، په دی مرکز کی مرحوم سعدالین شپون، پروفیسور رسول امین، مرحوم حکیم تڼیوال اونورو همکاری کوله. حتی کله نا کله به پژواک صاحب هم تګ راتګ کوو خو ډیر کم.
ما ښاغلی روستار تره کی صاحب  څو ځله په المان کی لیدلی او ملاقات می ورسره شوی وو، او یو څوکاله پخوا می ورسره د کلیفورنیا په فریمانت  ښارکی ملاقات وشو. ما ورسره یوه ټوکه وکړه، ورته می وویل که زه ( پاچا) رییس جمهور شم نو تاسو به خارجه وزیر مقرر کړم، راته یی کړه خارجه وزارت می نه دی پکار، ما د پوهنتون رییس مقرر کړه. دا وه یوه ټوکه.
جهانی صاحب خبرې ډیرې دی خو نه غواړم چی لوستونکې په عذاب کړم، ښې ورځې او شپی او ښه صحت او سلامتی درته غواړم. خدای دی نه کړی چی زما خبرې درباندی بدی لګیدیلې وې.
مننه 
پاچا

احمد آریا13.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

دوست عزیز و دانشمند دوکتور یوسفی گرامی،

در مورد کامنتی از سوی آن فرد، به نظرم بهتر است آن را در چارچوب کلی ادبیات و فضای ذهنی خود او دید. آنچه او می‌نویسد، بیش از آن‌که ارزش علمی یا تحلیلی داشته باشد، بازتابی از نگاه شخصی و شیوه مواجهه او با موضوعات است.

با توجه به تجربه و جایگاه علمی شما، یقیناً خودتان بهتر از هر کسی می‌دانید که چنین نوشته‌ هائی در سطحی نیستند که ذهن یک محقق جدی را درگیر سازند. بهترین برخورد، بی‌اعتنایی و حفظ فاصله ذهنی از این نوع جدل‌ هاست. 

با احترام و ارادت

آریا

دوکتور غروال12.05.2026ویانا/FotoGallary/CountryIcons/AT.png

​ډیر د افسوس ځای دی چی ځینی تش په نامه با سواده او جهان دیده سربیره پر ثبوت شوو فکتونو  بیا هم مسلسل ناستومانه لګیا دی چی د افغان غیرتی ملت د افغانستان خاوری ازادی  تر لاسه کول او ساتل شعوری تر پښو لاندی کوی او همدارنګه لګیا دی  ماهرانه د افغان ملت قربانی شعوری د اجنبیانو غلامانو  لپاره تبلیغوی اما دا جهان ته کاملآ ثابته شوی دی چی افغان غیرتی ملت مسلسل په اتفاق سره د خ‍‍‍‍‍پل مذهب ، خاوری  او عنعناتو  ساتلو لپاره د هر ډول قربانیو څخه دریغ ندی کړۍ  او نه به ئی وکړی اما د ملی خائینو خرڅ شوو کمونیستانو د روسیی په ملاتړ او د لیونی خودخواه تر  رهبری کمونیستی کودتا په وسیله امریکا ، ځینو غربی ممالکو بالخصوص ایران او  پنجابی پاکستان  ته د مداخلو زمینه برابره کړۍ شوه حتی  ایران او پنجابی پاکستان  ځینی افغان مهاجرین ئی  دخپلو چټلو هدفونو لپاره خاص وروزل  او دوی ته ئی مجاهدینو لقب ورکړ !!! 

د مهاجرینو اولادونو لپاره  ئی  پنجابی پاکستان کښی د امریکا په  ډالرو قادیانی مدرسی جوړی کړۍ شوی کله چی افغان غیرتی ملت وروسته له ستره قربانیو روساناو د روس غلامان خلقیان او پرچمیان له خاوری څخه وشړل نو اول ئی پنجابی پاکستان او ایران کښی روزل شوی غلامان د مجاهدینو تر شعار لاندی روی کار کړۍ شول کله چی ولیدۍ شول چی ددوی مجاهدین د افغان ملت نفرت سره مخامخ  دی نو امریکا او انګلیس  په کومک پنجابی پاکستان د قادیانیو مدرسو چړیان  روی کار کړۍ  شول او طالبان ئی ونمول !

اوس دی چړیانو کی کمونیستان ګډ شوی دی او ددی خاینو کمونیستانو په کومک دا خائین چړیان د روسیی او چین سره ډیر زیات نیږدی شوی دی حتی په رسمیت ئی پیژندلی دی  !!!

 امریکا په چړیانو فعلآ بدګمانه  شوۍ دی لدی کبله پنجابی پاکستان ته جرأت ورکړ شوۍ دی چی د افغانستان په کلیو د طیارو بمباری  کوی !!!

بلی اکثر خائین منورین اوس علنی دی چټلو خائینو پنجابی چړیانو ته تبلیغونه کوی حتی داسی چټیات هم ویل کیږی  چی که دا چړیان ضعیف شی  نو پخوانی خطرناکه مجاهدین به راشی اما دغو مغلوه منورینو قصدآ هیروی چی اوس امریکا د روسیی ځای نیولۍ دی او امریکا همدا ساختګی مجاهدین په قدرت راوستل او هم ئی دا چړیان حکمرانان کړل او هر وخت لیری کولای هم شی !!!!

دا خیټور پنجابی چړیان د امریکا په ډالرو د پنجابیانو له خوا د خائین خلیلزاد تر کنترول اساسی تربیه شوی دی او دا غلام چړیان به هیڅکله ددی جرأت ونکړی  چی د خپل بادار مقابل کښی سلاح استعمال کړی او ځینو ځایونو کښی د غولولو لپاره نظامی مخالفتونه اعلانوی اما داسی تظاهری عملیاتو کښی یوازی او یوازی افغانان شهیدان کیږی !!!!

محمد داؤد مومند12.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

توضیحاتی به تواریش پرچمی کارملی!

تواریش آغا

خودت عنوانی رفیق شفیق و به جان و روان برابر و مغز متفکرت یعنی منشی فلورانسی (ماکیاولی ثانی) به مصداق کلام هم وطنان هزاره به طور ذیل (پورته) کرده یی:« چنین محسوس است که ناسیونالیزم و تبعیض خیلی شوریده شده، افراد آن ها جرأت کرده اند [افراد آن ها یعنی چه؟] که هرکسی خاموش باشد، در نزد آن ها گنهکار است.

علاوه بر آن .... مهر دشمن را هم بر مخالفین نظرات خود می کوبند.»

تواریش آغا بخوان و بدان:

خودت از سال ها بدین طرف در مورد راسیزم و تبعیض نژادی و منطقوی و مذهبی در حال موعظه و تبلیغ و تلقین مستدام قرارداری که کار و عملی است مستحسن، ولی گفتار تو شباهت به گفتار ملا ها و آخوند های بی عمل به هم میرساند و عبارت دیگر به حیث یک آدم منافق به نظر و پرنسیب های ادعایی خود ایمان نداری و از ابن الوقتی و اقتضاء پرستی کار میگیری، بدین معنی اگر دوست به جان و روان برابر و مغز متفکرت افتخار به جویدن استخوان پوسیده افتخارات و فرهنگ و مدنیت متعالی یکی از اقوام فلات ایران باستان 1700 قبل از میلاد میکند، بنابر خصلت اقتضاء پرستانه ات، همچو ادعای گرایش گرانه ای نژادی را به دیده ای اغماض می نگری!!!!

ولی اگر این قلم قوم پشتون ها را یک قوم تاریخ ساز قلمداد می کنم که یک واقعیت مسلم و عینی حد اقل، تاریخ پنجصد سال اخیر این سرزمین است، و از طرف رفیق به جان و روان برابرت متهم به قوم پرستی میگردم، در ترازوی انصاف و عدالت و معنویت تو، رفیق به جان برابرت ذیحق و این قلم مستوجب همچو اتهام نا رواست. وجیزه ای مردم ما در مورد صادق است که :«یک بام و دو هوا.»

اگر من سید مخدوم لعین و روان فرهادی و تجزیه طلبان و شاطران ایران و پاکستان را ملعون خطاب میکنم، مورد مؤخذه و پیغورافسانۀ سرمنگسک تواریش آغا قرار میگیرم ولی اگر رفیق همفکر و هم نظر دیگرت یعنی لندهور لایشعر و لا یعقل و کلاً بیسوادی که توان نوشتن یک پاراگراف درست را به زبان مادری و پدری و اجدادی و محیطی و ملتی خود ندارد، جاهلانه ملیون ها مسکونین مناطق و اقوام ساکن سمت شرقی کشور را یعنی لغمان و اقوام اپریدی، شینواری و مومند و غیره را، به پنجابی بودن و کمونست بودن و به بی غیرتی بودن متهم و توهین میکند، باز هم تواریش دو رویه و منافق، بنا بر خصلت اقتضاء پرستانۀ اش از اغماض و نادیده گرفتن کار میگیرد.

 گویا: شتر دیدی ندیدی؟

نه، ندیدم

این را در زبان انگریزی گویند:«دبل ستیندرد پالیسی»

به قول علامه داکتر اقبال:

یکی جوی و یکی بین و یکی باش

تواریش آغا !

از کوبیدن مهر دشمن بودن بر نظرات مخالفینم تذکر داده ای، که منظورت همانا مطلبی است که در عنوان و متن مضمون مستند و مدلل و مستدل خود تذکر داده ام.

تواریش آغا بخوان و بدان:

که درطول سالیان متمادی همکاری قلمی ام با ویب سایت افغان جرمن و ویب سایت آریانا، از طرف مخالفین نظریاتم  به سویۀ دو و د شنام و حتی اتهام  سرقت اموال پوهنتون و فروش آن در بازار، مورد توهین و تعرض قرار گرفته ام، ولی این قلم پیشانی مخالفین نظرات و نظریات خود را، با مهر دشمنی شخصی ممهور نساخته ام، اما در مضمون چند روز قبلی ام، تذکر و اشاره به توهین به کود و فرهنگ یک کتله ای هفتاد ملیونی پشتونان یعنی پشتونولی است، توسط رفیق شفیق و به جان و روان برابر تان.

تعرض و اهانت به قومیت، دین و فرهنگ یک قوم و یا باشندگان یک منطقه مانند لغمان و اقوام مسکون سمت مشرقی و یا هرجای دیگر مانند مسقط الرأست فراه، خلاف تمام دساتیر و معاییر و ضوابط اصول و ارزش های انسانی و بشری است، لذا پشتونولی را به عنوان عنودانه و مغرضانۀ «ایدیالوژی و آنهم ایدیالوژی منحط» قلمداد کردن، معرف بی معرفتی و بی فرهنگی و دشمنی با قوم پشتون تلقی میکنم، چنین به نظر میرسد که تواریش آغا با جانب داری از همچو عنصر بد بین به فرهنگ پشتون ها و ماهیتاً خود قوم پشتون، با ساز و آواز تعصب و نفرت و بد بینی و بد سگالی و دشمنی علانیۀ فرهنگی قوم پشتون، همصدا و هم نوا میباشید.

اینکه تواریش آغا مدعی است که کود پشتونولی به ماضی تعلق دارد و به اصطلاح حقوقی تحت مرور زمان آمده و منبعد فاقد اعتبار است، توهمی بیش شمرده نمیشود.

تواریش آغا بخوان و بدان:

تا زمانیکه قوم پشتون زنده است کود و فرهنگ پشتونولی به مثابۀ روح و روان قوم پشتون زنده خواهد بود، و اگر به فرض محال، روزی فرهنگ و زبان ملتی افغانی پشتو، که جزء بنیادین کود پشتونولی است، از میان رفت، قومی به نام قوم پشتون وجود نخواهد داشت.

از شر .... توبه

حشمت12.05.2026سویدن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
جناب محترم محمد یونس خان،
از این داستان کثافت ما بحیث خواننده چی بیاموزیم؟
هستند کسانی که در اینترنت فقط و فقط دنبال چتیات و کثافات روان هستند، نود فیصد موضوعات را که اینان طرح میکنند تنها و تنها تعرض شخصی، اهانت، دروغ، نژاد پرسی، برتری دادن یک قوم به قوم دیگر، توهین به مقدسات دیگران و و... بوده که من اینرا یک مرض دانسته و بهبودی را هیچ سراغ نمی بینم. بهتر آن بود که گردانندگان وبسایت ها جلو همچو اشخاص را گرفته و خواننده را با این نوع چتیات اذیت نکنند. 
یک پیشنهاد بود و بس.
سلامت باشید.
سلطان غزنوی12.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​جناب مومند گرامی، سلام.
شما نوشته می نمایید "آنچه درباره رویداد شاهدخت هندیه به عرض رسانیدم، یک رویداد تاریخی است، نه مداخله در حریم شخصی ایشان"؛ 
محترم، گویا این حکایت حتی در صورت واقعیت داشتن، بر تاریخ افغانستان اثرگذار بوده است.
من ازرویداد تاریخی را دیگر طوری می بینم.  نه اینکه کی با کی اردواج کرده یا به دختر خود "بینی پتق"  می گفت یا کدام حرف دیگر.   
رویداد تاریخی به هر واقعه، اتفاق یا پدیده‌ای در گذشته گفته می‌شود که به دلیل تأثیرگذاری، اهمیت یا تغییراتی که در جوامع انسانی ایجاد کرده، ثبت و مطالعه می‌شود.
به زبان ساده، هر اتفاقی که در گذشته افتاده یک «واقعه» است، اما زمانی «تاریخی» می‌شود که یکی از خصوصیات های زیر را داشته باشد:
۱. تأثیر بلندمدت: باعث تغییر مسیر زندگی مردم، سیاست، یا فرهنگ شده باشد (مثل کشف آتش یا انقلاب صنعتی).
۲. منحصربه‌فرد بودن: اتفاقی که مشابه آن قبلاً رخ نداده باشد.
۳. تغییر ساختارها: باعث سقوط یا پیدایش یک حکومت، دین یا تمدن شده باشد (مثل سقوط دیوار برلین).
۴. مستند بودن: شواهد، مدارک یا نوشته‌هایی از آن باقی مانده باشد تا مورخان بتوانند آن را بررسی کنند.
در واقع، مورخان از میان هزاران اتفاق روزمره، آن‌هایی را انتخاب می‌کنند که «معنایی» برای آیندگان داشته باشند و به ما کمک کنند بفهمیم چگونه به جایگاه امروزی‌مان رسیده‌ایم.
آیا حکایت شاهدخت هندیه  واقعا" یک رویداد تاریخی بوده؟

در مورد مدح‌سرایی استاد خلیلی که حتی برای ضیاءالحق هم شعر سروده بود، ثبتِ تاریخ است و قضاوت خواهد کرد!!!.
با احترام

محمد داؤد مومند12.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​هموطن یونس آغا

بعد از عرض سلام مسنونه

در مورد شاهدخت هندیه ، خدمت هموطن غزنوی مطالبی به عرض رسانیدم که بسنده است.

از توضیحات و تذکرات تان متشکرم و عمر طولانی تر برای تان آرزو میکنم.

دوکتور محمد اکبر یوسفی12.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

جناب محترم و نهایت عزیزالقدرم احمد آریا!

سلام و احتراماتم را بپذیرید.  از توضیحات شما نهایت ممنونم. باز هم مطمئن نیستم که شما، کاملا‌ تصور کنید که کلمات شما برایم چه اندازه آرامش می بخشد ک بازهم تنها نخواهم بود. در تربیت خانوادگی و بزرگ شدن در یک ده دور افتاده از شهر، اما در حلقه بزرگترین خانواده که در بیش از چهار ولسوالی دوستان با روابط خونی داشته ایم. دشنام زدن، لاف و گزاف گوئی، عادت نداشته ام. اما درک کرده می توانم که انسان را اتهام بستن به کسی دیگر و یا بزبان آوردن کلمهٔ چون «ملعون» به کس دیگر، که چون تبعهٔ یک دولت باشد،  انسان را چقدر وحشی و نا اهل معرفی می کند. درینجا برای شما از آوان طفولیت حکایتی را باز گو می کنم. ما چند بچه بعد از ظهر در یک میدان «تشله بازی» می کردیم. همه ما در سنین چهار تا شش سال بوده باشیم. یکی از آنها پسر ملک ده بود. او یک بچهٔ عصبانی و شریر شناخته شده بود. در جریان بازی همان کس که پسر ملک بو، به یک پسری که منسوب به یک فامیل فقیر تر بوده است، یک دشنام رکیک به مادر و پدر این پسر فقیر به زبان آورد.. در جواب این پسر فقیر، با همان کلمات به آدرس او جواب داد. پسر نازدانه با دوش و گریان نزد پدر و مادر خود رفت. پدرش آمد و از پسر فقیر پرسید که چرا دشنام زده ای. پسر فقیر گفت: «او  پدر و مادر فقیرم را دشنام نزند که من به مادر و پدر معتبر او هم دشنام نزنم.» ما که هر چه هستیم، به حیث اتباع یک کشور تابع کدام قانون یک دولت خواهیم بود، که تخلف از قانون را برای خود مجاز ندانیم، نه تابع چنین افراد. «کود پښتونولی» را می دانیم که در تأریخ از آن، آن اجتماعات کار می ګرفته اند. ما حال در گذشته زندگی نمی کنیم. این فرد با این کلمات خودش را خود رسوا می سازد. بار دیګر دستان تانرا با صمیمیت می فشارم. با احترام. یوسفی.


عبدالباری جهانی12.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ښاغلی محترم داکترصاحب محمدعثمان تره کی سلامونه او احترامات. ستاسي له دوستانمه توصیې څخه مننه؛ خو له هغه وخته چي قلم مي په لاس کي نیولی او په شعر او نثر لیکلو کي مي پیل کړی دی ښو ته مي ښه او بد ته مي بد ویلي دي. زه لاپي نه کوم. تاسي لږترلږه د افغان جرمن په ویب سایټ کي زما د مضامینو آرشیف ته ولاړ سی. ما په هر وخت کي د هر نظام د بدیو پر ضد ږغ پورته کړی دی. ما حتی د پخواني جموریس محترم حامد کرزي، چي تر اوسه مي اشنای دی اوتر اوسه پوري ټلفوني رابطه ورسره لرم، مراعت نه دی کړی او د هغه د رژیم د نیمګړتیاوو پر ضد مي تر سلو زیات مضامین لیکلي او خپاره کړي دي. کله چي طالبان په عام بازار کي زموږ د ناموس د ټولو اصولو په خلاف افغاني مېرمني وهي اوپوری وهي زه څرنګه خاموش پاته سم. زه د تعلیم او تربیې په مقابل کي د طالبانو د رژیم تاریکو پالیسیو ته ولي ګوته ونه نیسم. که زه چوپ سم. که تاسي چوپ سی نو دا حقایق به څوک وايي؟ که مي تاسي شخصاً زورولي یاست زه بخښنه غواړم اوکه مي د اوسني رژیم پر ضد لیکني کړي او یا مي شعرونه لیکلي دي پر خپل عمل باندي ځکه پښېمانه نه یم چي زما هره کرښه او هر نظم زما د وجدان ږغ دی. دا چي دښمنان به زما له حقیقت ویلو څخه بده استفاده کوي دا نو د هغوی کار دی. تاسي ته په بشپړ احترام. 

محمد داؤد مومند12.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​هموطن ارجمند سلطان جان غزنوی!

بعد از عرض سلام محمدی

اولین باری است که اسم مبارک شما را درین ویب سایت وزین می بینم.

ارجمندا !

آنچه در مورد رویداد شاهدخت هندیه، به عرض رسانیدم یک رویداد تاریخی است نه مداخله در حریم شخصی شاهدخت مذکور.

من در مورد حیات شخصی شاهدخت هندیه  معلوماتی ندارم، اینکه غازی امان الله خان به ارتباط ازدواجش با یک ایرانی او را «بینی پتق» خطاب کرده بود، از زبان شخص شاهدخت هندیه در میدیا شنیده ام.

امان الله خان غازی در ردیف غازی اکبر خان و غازی نادر خان یکی از شخصیت واجب الاحترام تاریخ معاصر مملکت است.

من با وجودیکه با موقف سیاسی مرحوم خلیلی بخصوص هنگام اقامتش در پشاور و عضویت جمعیت ستمی ربانی، در مباینت آشتی ناپذیر قرار دارم ولی اینکه موصوف در در بار شاه رضا شاه چوچه، شاهدخت مریم را (دختر بادار) خود خطاب کرده بود قابل تقدیر میدانم.

هموطن ارجمند!

اینکه جنابتان مرحوم خلیلی را از زمره ای عیاران دورۀ بچه سقو خطاب نموده اید، مرتکب اشتباه گردیه اید، زیرا نه استاد خلیلی عیار بود و نه شخص بچۀ سقو.

زمانیکه چهل سال قبل رسالۀ عیار خراسان استاد خلیلی که به سفارش ربانی تحریر یافته بود از نظرم گذشت، برایم قابل باور نبود که چطور یک ستاره ادب آسمان افغانستان و یک دانشمند متبحر و محیط که استاد پژواک به ارتباط رحلتش او را (علامه) قلمداد نموده بود به تحریر همچو رسالۀ فاقد واقعیت های تاریخی پرداخته بود؟

البته خلیلی در دورۀ حکرانی بچۀ سقو مستوفی ولایت بلخ بود و داشتن این وظیه او را عیار نمی سازد.

با عرض حرمت 

محمد یونس12.05.2026امریکا http://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​محترم آقای مومند:

جناب شما از قول معتص**** مطلبی در مورد هندیه دختر امان الله خان تحریر نمودید که گویا هندیه در دربار شاه ایران رقصیده بود. شما از شخصیت متزلزل خلیل الله خلیلی خوب آگاه هستید که هیچ وقت راست نگفته و در منافقت یدطولا داشت. چون امان الله خان پدر او را نسبت خیانتش به شاخۀ توت آویزان کرد، عقدۀ عجیبی نسبت به امان الله خان در دل داشت.  مرحوم انس خان دوست خلیلی بود و به او به شوخی گفت "از توت آمد و به توت رفت." در مورد معتص** به شما عرض کنم که یکی از فرومایه ترین متعلمین مکتب غازی بود. او با دوتن دیگر به اسم ظاهر ** و سید مجدود پسر سید مسعود ** به پسر های جوان مکتب غازی تجاوز می کردند. این سه تن متعلمین برهنه صورت را در دام یک معلم دینیات و تفسیر به اسم قاری غوث الدین از میمنه می انداختند و خودشان هم در اطاق این معلم در جادۀ میوند مشرکآً به متعلمین تجاوز می کردند. در زمانیکه نوشاد مدیر مکتب غازی بود، شش متعلم به اطاق قاری غوث الدین داخل شده و به او تجاوز کردند تا از وی انتقام بگیرند. قاری غوث الدین بعداً از شرم به میمنه فرار کرد و مردم شربف میمنه در زمان خلقی ها او را تکه تکه کردند. طوریکه اطلاع دارم معتص*** در ایالت ورجینیا زندگی می کند. ظاهر **سال ها قبل در کالیفرونیا وفات کرد و سید مجدود در آلمان رندگی می کند. شخص معتص** در زمان نجیب والی کاپیسا بود و قرار شد که صدراعظم شود. اما روس ها خالقیار را ترجیح دادند. 

 لذا گفتار  این اشخاص در مورد هندیه تهمت محض است و کمترین ارزشی ندارد. 

عبدالباری جهانی11.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​جناب محترم عبدالواخد حیدری سلام و احترام. نمی خواستم با شما روبرو ګردیده و مقابله نمایم و شاید دوام هم ندهم؛ ولی چون تبصره شما بر مضمون بنده نقد نی بلکه تعرض شخصی بود مجبوراً باید از خود دفاع نمایم. شما به همکاری بنده با رژیم دست نشانده امریکا اشاره نموده و بنده را محکوم نموده اید. ولی اینرا ناګفته ګذاشته اید که بنده نه تنها اینکه ملوث به فساد نشدم اولین وزیری بودم که از ان مقام به دلخواه خود استعفا داده ام. همکاری موقتی با یک رژیمی که در داخل افغانستان و تحت رهبری یک ریس جمهور افغان و کابینه متشکل از افغانها باشد نمیدانم چه عیبی دارد و آن هم در صورتی که آدم هیچګونه فسادی را مرتکب نشده باشد. 

با وجود آنکه در اثر مخالفت با آن رژیم استعفی نموده ام و نا امروز مخالف آن هستم،  اذعان میدارم که رژیم جمهوریت، با همه نواقصی که داشت بر رژیم سیاه و قرون وسطایی طالبان صد بار نی بلکه هزار بار شرف داشت. 

البته در باره رژیم طالبان نمی خواهم با شما استدلال کنم. زیرا بنده از اساس با رژیم سیاه طالبان مخالفم. هیچګاهی دعوت به قیام نه نموده ام. زیرا هر عکس العمل ضرور نیست که دست به قیام مسلحانه زدن و جنګ داخلي را آغاز کر دن باشد. 

اګر در ملای عام بر یک زن جوان حمله نمودن را قابل عکس العمل نمیدانید شاید با شما هم نظر نباشم. اګر بسته نمودن مکاتب دختران را تخطی جزیی میپندارید با شما موافق نیستم. به هر صورت من و دیګر منتقدان و مخالفین رژیم طالبانی مجبور نیستیم که حتماُ بدیلی را پیشنهاد نماییم. نمیخواهم در زمینه بحث به درازا کشیده و وقت خود و شما را ضایع نمایم. عیسی به دین خود و موسی به دین خود. والسلام. 

ع، تره کی11.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

ښاغلی جهاني !
ستاسو له څرګندونو څخه، چې پکې د وطن دوستۍ احساس په ښکاره  لیدل کېږي، متعصب، هویت‌بايللي او ماجراجو کسان ناوړه ګټه اخلي. د وطن قسم خوړلو دښمنانو ته موقع مه ورکوئ چې ستاسو خبرې د خپلو عقده‌يي موخو لپاره د استناد په توګه وکاروي. خپل فکري دریځ د وطن له دښمنانو څخه بېل وساتئ.

سلطان غزنوی11.05.2026آلمان http://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​حفظ حریم خصوصی دیگران، یک صفت والای انسانی است. با این افشاگری، آقای مومند چه تأثیری بر تاریخ و سرنوشت وطن خواهد گذاشت؟ اینکه دخترِ کسی چه می‌کرده، مشخص نیست چه ضرری به شما رسانده است.استاد خلیلی نیز از جمله‌ی عیارانِ دوره‌ی «بچه سقاو» بود؛ لذا سخنان او قابل باور نبوده و جنبه‌ی رسمی ندارد. لطفا به حریم خصوصی افراد تجاوز نکنید.

احمد آریا11.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

جناب استاد عبدالباری جهانی صاحب،

از توجه، دقت نظر و لطف شما نسبت به نوشته‌ام صمیمانه سپاسگزارم. نکاتی که در مورد وضعیت نقد، مسئولیت اهل قلم و ضرورت واکنش اخلاقی در برابر ظلم و خشونت بیان فرموده‌اید، در مجموع قابل تأمل و در بسیاری موارد شایسته‌ی هم‌دلی است.

بی‌تردید، همان‌گونه که اشاره کرده‌اید، تقلیل بحث به فروعاتی که با وضعیت ناهنجار کنونی کشور پیوندی ندارند، نه‌تنها راه‌گشا نیست، بلکه ما را از فهم ریشه‌ای بحران‌ها دور می‌کند. مسئله اصلی نیز دقیقاً در همین‌جاست: در بسیاری موارد، با سازوکارهائی هدفمند تلاش می‌شود حتی حق اظهار نظر و افشای واقعیت از منتقدان سلب شود؛ گاه با برچسب‌زنی و گاه با اهانت. این امر اتفاقی نیست، بلکه در مواردی ماهیت مهندسی‌شده دارد. هدف نیز روشن است: خاموش‌سازی صداهای منتقد برای تثبیت وضعیت موجود.

در عین حال، هر نقدی که بر پایه استدلال منطقی مطرح می‌شود، لزوماً به معنای ارائه بدیل سیاسی فوری نیست. اگر قرار بود هر نقدی الزاماً با یک بدیل آماده همراه باشد، اساساً بسیاری از بحث‌ها در برابر ساختارهای تمامیت‌خواه از آغاز بی‌معنا می‌شد. اما هدف در این‌گونه موارد، اغلب چیزی دیگر است: برجسته‌سازی یک وضعیت اخلاقی و انسانی؛ جایی که خشونت، تحقیر و نقض کرامت انسان، فارغ از نام و عنوان، مورد پرسش و داوری قرار می‌گیرد. همان‌گونه که شما نیز به‌درستی تأکید کرده‌اید، سکوت در برابر چنین ناهنجاری‌هائی خود نوعی همراهی است و از وجدان بیدار بعید به نظر می‌رسد.

من آن متن مورد اشاره را نیز خواندم و در همان‌جا در کامنتی نوشتم: «واقعیت این است که بسیاری از این افراد، تا زمانی که طالبان را «پیروز»، «ضد اشغال» و «نجات‌بخش» معرفی می‌کردند، مشکلی با ماهیت این گروه نداشتند. اکنون که کارنامهٔ طالبان از شدت فاجعه دیگر قابل پنهان‌کردن نیست، ناگهان می‌خواهند با چند انتقاد سطحی و نمایشی، برای خود چهرهٔ منتقد بسازند و از زیر بار مسئولیت تبلیغات دیروز فرار کنند. همان‌هائی که سال‌ها برای طالبان زبان ساختند، امروز می‌کوشند خود را از این ویرانی جدا نشان دهند؛ گویی کسی که برای گرگ دروازه باز کرده، بعداً می‌تواند ادعا کند حضور گرگ در آن خانه فقط «مشروط» به خوردن گوسفندان بوده است.

طعنهٔ پایانی او دربارهٔ «درودگری کار بوزینه نیست» نیز بیش از آن‌که نشانهٔ قدرت استدلال باشد، بیانگر درماندگی فکری است. وقتی استدلال سیاسی ته می‌کشد، متلک‌پرانی جای تحلیل را می‌گیرد. اما مردم امروز بهتر از گذشته می‌دانند کدام حقه‌بازان، زیر عناوینی چون «متخصص» و «اهل فن»، در این سال‌ها نقش مترجم سیاسی طالبان را بازی کرده‌اند؛ همان‌هائی که اکنون می‌کوشند رد پای خود را از کنار این فاجعه پاک کنند، در حالی که هنوز هم زبان و منطق‌شان چیزی جز بازتاب دستگاه تبلیغاتی طالبان نیست.»

 در پایان، بار دیگر از همراهی و نگاه مسئولانه شما نسبت به این مباحث سپاسگزارم. امید که این‌گونه گفت‌وگوها به جای فرسایش و تقابل، ما را به درک دقیق‌تر، مسئولانه‌تر و واقع‌بینانه‌تر از وضعیت کشور نزدیک‌تر سازد.

با احترام
احمد آریا

احمد آریا11.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

جناب داکتر یوسفی گرامی،
سلام و احترام.

در این آشفته‌بازار سیاسی، دیگر واقعاً دشوار شده است که نوازنده را از صدای دهلی‌ای که بر گردنش آویخته‌اند و بر آن می‌کوبد، تشخیص داد. اما آنچه آشکار است، این است که دیکتاتوری‌ها به‌حکم سرشت خود می‌کوشند نبض جامعه را در همه عرصه‌ها در دست داشته باشند. از همین رو، نه‌تنها دستگاه‌های عریض و طویلِ تفتیش عقاید، جاسوسی و مهندسی افکار را می‌سازند، بلکه با سماجت تلاش می‌کنند حتی مسیر بحث‌ها و موضوعات قابل طرح را نیز مطابق اجندای مطلوب خود تنظیم کنند؛ یعنی مردم فقط دربارهٔ چیزهائی بحث کنند که در محدودهٔ مجاز آنان تعریف شده است.

در شرایطی که هم ارباب و هم مزدور درگیر یک بحران مهارنشدنی‌اند، طبیعی بود که مسئلهٔ دیورند، آن‌هم در حالی‌که تحریک طالبان پاکستانی در سراسر افغانستان پراکنده است، به ابزاری برای انحراف افکار عمومی بدل شود. مبلغان رژیم نیز از اظهارات یک مهرهٔ رژیم پیشین، دستاویزی ساختند تا ذهن مردم را از زدوبندهائی که دور از چشم جامعه جریان دارد، منحرف کنند.

در چنین وضعیتی، طبیعی بود که دیگ خشم آنان زمانی بیشتر به جوش آید که ببینند این مشغولیتِ مهندسی‌شده نتوانسته همه را به آن سمتی که می‌خواستند سوق دهد. به‌گمان من، هراس اصلی آنان از این است که در نهایت، تنها بدیلی که می‌تواند این چرخهٔ فرساینده را بشکند، عبور از سیاست ایدیولوژیک و حرکت به‌سوی یک نظم سکولار و مدنی است؛ مفهومی که برای نیروهای عقب‌گرا و ساختارهای تمامیت‌خواه، ذاتاً هراس‌آور است.

با احترام

آریا

محمد داؤد مومند11.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

رقص شاهدخت هندیه در دربار رضا شاه چوچه!

شاهدخت هندیه دخترغازی امان الله خان در ایتالیه به اساس تشویق شخص شاه مخلوع، با یک ایرانی ازدواج کرد، به ارتباط اینکه شاهدخت هندیه چندان تمایلی به همچو ازدواج نداشت و این ازدواج را به خاطر ارضاء خاطر پدرش پذیرفته بود، سال های بسیار قبل مطالبی را از زبان شاهدخت هندیه شنیده بودم، چنانکه شاهدخت هندیه ضمن بیان این قصه از زبان پدرش گفته بود که:«ای بینی پتق» دگه چی میخواهی؟

یعنی شاه مخلوع طرفدار دخترش با همان ایرانی بود و هندیه به ازدواج موافقت کرد.

اینکه شهادخت هندیه در آن زمان چند ساله بود اطلاعی ندارم ولی به این باوردارم که شاهدخت هندیه به سن بلوغ رسیده بود، زیرا شاه مخلوع از یکطرف آدم مترقی و شیفتۀ تهذیب غرب بود و از جانبی هم تهذیب کشورهای غربی متقاضی سن حد اقل 18 برای ازدواج بود.

به هر صورت، مدت پنجاه سال قبل از زبان دوست خود معتصم بالله خلیلی که امیدوارم حیات باشد، شنیدم که باری شاه ایران استاد خلیل الله خلیلی، شاعر و دانشمند توانای افغان را به دربار خود دعوت داده بود، ضمن این دعوت دوستانه، یک دختر به رقصیدن آغازکرد، رضا شاه به استاد خلیلی گفته بود که این دختر پادشاه مخلوع شما، امان الله خان است.

خلیلی با شنیدن این حرف رضا شاه، از جای بر خواسته و گفته بود که این دختر بادار ماست و به سوی شاهدخت هندیه رفته و او را به آغوش کشیده بود.

ناگفته نماند که غازی امان الله در اولین فرصت سلطنت خود، پدر استاد خلیلی یعنی مستوفی الممالک را در زیر یک درخت حلق آویز کرد، زیرا وی که از مقربین و مشاورین نزدیک امیر حبیب الله بود، مشروطه خواهان را به امیر معرفی میکرد یعنی مخبر دربار امیر بود.

شاهددخت هندیه چند سال بعد از آن ایرانی طلاق خود را گرفته بود، و از اینکه شاهدخت هندیه با شخص دیگری ازدواج نمود و یا خیر، اطلاعی در دست ندارم.

شاهدخت هندیه در دورۀ حامد کرزی به افغانستان آمد و چند سالی در افغانستان بود، آنچه مایۀ تأسف فراوان من گشت این است که شاهدخت هندیه به لهجۀ فارسی ایرانی گپ زد.

طبق روایت سردار عبدالله جان نوابی که از زمرۀ امتی های سردار صاحب داؤد خان است، زمانیکه شاهدخت هندیه به شمال کلیفورنیا آمده بود، موصوفه از روابط نیک پدرش با غازی محمد نادر خان یاد آوری نموده بود.

در همان آوان یکی از عاشقان و عارفان غازی امان الله در ویب سایت افغان جرمن پیشنهاد نمود که شاهدخت هندیه خود را برای ریاست جمهوری افغانستان کاندید نماید که با عکس العمل شدید و معقول و منطقی استاد سیسانی مواجه شد.

با عرض حرمت

عبدالباری جهانی11.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​محترم احمد آریا سلام و احترمات. مضمونی را که تحت عنوان توجبه ګران استبداد نګاشته اید خواندم. خانه آباد که در باره وضعیت کنونی کشور مینویسید. چون اکثر نویسنده های خوب ما به عوض توجه نمودن به اوضاع ناهنجار فعلی کشور  در باره مسایلی مینویسند و قلمفرسایی مینمایند که به وضع فعلی کشور هیچګونه ارتباطی ندارد. کسانیکه شما به آنها اشاره نموده اید نه تنها از رژیم تاریک و مستبد طالبان به نحوی از انحا دفاع مینمایند بلکه ادعا میکنند که تنها آنهایند که حق نوشتن در چنین مسایلی را دارا هستند. حتی در یکی از نوشته های اخیر خود ما مردم را بوزینه خطاب نموده و نګاشته بود که نجاري کار بوزینه ها نیست. 

وقتی از جنایات آشکار طالبان با انها صحبت میکنید موضوع بدیل را به رخ تان میکشند. اګر ما در مقابل طالب از رژیم دوستم و عطا دفاع کنیم حقیقتاُ هم به اشتباه رفته ایم. ولی چرا حتماُ یا طالب یا دوستم و عطا؟ راه سوم و چهارم بسته اند؟ و اګر ما احیاناُ در مقابل طالبان به اصطلاح بدیلی نداشته باشیم باید حتماً سکوت را اختیار نمود؟ ورنه بوزینه ای بیش نیستیم؟ دشمن تعلیم  و تحصیل عصري و دشمن آزادي بیان در حقیقت دشمن کشور است. ما باید اعمال آنهارا، صرف نظر از داشتن  ونه داشتن بدیل، محکوم کنیم واین وظیفه وجدانی ماست. لت و کوب نمودن خانم خا در ملای عام  عمل وحشیانه است. ما اګر با آن خواهر خود هیچ کمکی رسانده نتوانیم حد اقل حاموشی را نباید اخنیار نمود. شما زنده باشید. 

دوکتور محمد اکبر یوسفی11.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​عزیزالقدر محترم احمد آریا!

بار دیگر سلام و احتراماتم را بپذیرید. توضیحات شما برایم ارزشمند است. خیلی درد آور است. که در گذشته ها اگر کدام شعار به هدف سیاسی نشر می شد، فهمیده می شد که کدام گروپ سیاسی. در صف چنین افراد قرار داشته اند. چنین محسوس است که "ناسیونالیزم"  و " تبعیض خیلی شور شده، افراد آنها جرأت کرده اند که هر کسی که خاموش باشد، در نزد آنها گنهکار است. علاوه بر آن در پهلوی انواع توهین و مهر زدن ها، مهر دشمن را هم بر مخالفین نظرات خود می کوبند. شما حتماً مطالعه نموده باشید که در چندین مقالۀ این قلم به عنوان بدیل در برابر سیاست این مستخدمین تسخیر کننده، یادآوری شده است که "سیکولریزم راه حل است" بدین سبب مسئله این نیست که این به اصطلاح "طالب" را همین که "طالب" است، رد می کنیم. نه خیر برای این نویسنده همه انواع دیکتاتوری مردود است. هیچگاه توجه نخست به این امر مبذول نمی گردد که زمامداران چه کارها انجام می دهند و بعد از آنها «بیلانس» خواسته شود. نه خیر، از همه اولتر مشی سیاسی پیشکش شود، بعد بایذ دیده شود که آیا این قدرت شایسته صحبت است و یا نه. از توجه ما تشکر. با احترام. یوسفی.

عمر توخي10.05.2026سوېډن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
تر کومه وخته به د یوې مجرمي او جاهلي ډلي د جرمونو د توجیه کولو لپاره د تېرو سوو ډلو جرمونه او جنایتونه را مخته کیږي؟
هر باضمیر افغان غواړي چې د تیرو پنځو لسیزو ټول مجرمین، که چپ وي یا راست، که مجاهد وي یا سیکولر، عدالت ته را کش سي او محاکمه شي.
خو جالبه دا ده چې د هغو جرمونو او جنایتونو په وړاندې چې نن او همدا اوس د خلکو د سترګو په وړاندي روان دي، بحث و تیرو وختونو ته وړل کیږي، دا داسي معنیَ لري چې خلقیانو، پرچمیانو یا جمهوریتانو جرمونه او جنایتونه کړي دي، نو د نن ورځې جنایتونه هم باید عادي، د توجیه وړ او هیڅ فرق نه لري چي که دوام ولري.
په داسي حال کي چي هیڅ جرم بل جرم نه پاکوي، د پرون ظلم د نن ورځې د ظلم جواز نه دی.

که څوک په واقعي ډول د جرم او جنایت پر ضد وي، نو باید د روانو جنایاتو په اړه هم روښانه دریځ ولري،  نه دا چي د تېرو جنایاتو په تاریخ اوسني غیر انساني جنایتونه دفاع او بر حق وښیي.

افسوس د هغو کسانو لپاره چې د قربانیانو د دفاع پر ځای، د ظالمانو لپاره بهانې جوړوي.
حسیب الله10.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
با آنکه به نظر من، در اصل باید هر روز سال روز مادر پنداشته شود، اما فعلا این روز دهم ماهٔ می را به حیث روز نمادین مادر به همه مادران جهان، بلخصوص به مادران محترم افغانستان از صمیم قلب تبریک می گویم.

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله
حسیب الله10.05.2026آلمانhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
پس از تقدیم سلام، فقط خواستم بصورت مختصر بنویسم که،

مقالهٔ ناب و عالئی را که از ورای قلم شخصیت محترم و دانشمند عالی مقام کشور جناب محترم دکتور محمدعثمان تره کی معنون به "نقش تکنوکراسی و تخصص در دنیای امروز"  بتاریخ نهم ماهٔ می ۲۰۲۶ میلادی در پورتال محترم افغان-جرمن آنلاین به نشر رسیده است مطالعه نموده، آنرا قابل ستایش فروان یافتم، زیرا, جناب محترم دکتور تره کی در این مقالهٔ علمی ناب شان، به قول معروف، همانا، "بحر را در کوزه گنجانیده اند"، که خواندن و مطالعهٔ دقیق این مقالهٔ عالی این دانشمند بزرگ ما را به همه وطندوستان محترم ما توصیه میدارم.!

با تقدیم احترامات فائقه
حسیب الله

ع، تره کی10.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

تبصره های وطنداران را از نظر ګذشتاندم و مطلب نوی که در نوشته های قبلی من به آن جواب داده نشده باشد، نیافتم.

برای صرفه جویی در وقت از قلم بدستان محترم خوائش میشود که قبل از مطالعه نوشته های مخاطب خود، روی کینه و بغض با عجله قلم بدست نګیرند. وقت خود و دیګران را ضایع نسازند.

در لابلای تبصره ها به تبصره کسی بنام تاجشتون ؟ ( ممکن یک روبات با نام عجیب و غریب که به حروف انګلیسی نوشته شده است ) برخوردم . تاجشتون را ( در صورتیکه ربات از کنترول بیرون شده نباشد ) به رعایت اصول اخلاقی در مناظره با دیګران دعوت میکنم. ع تره کی

احمد آریا09.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

جناب محترم داکتر یوسفی صاحب،


از لطف، دقت و درک ژرف شما صمیمانه سپاسگزارم. مشکل دقیقاً همین‌جاست که برخی هنوز میان «نجات وطن» و «تبدیل وطن به قرارگاه یک گروه مسلح عقیدتی» تفاوت قایل نمی‌شوند. وقتی تخریب موسیقی، حذف آزادی، خاموش‌سازی جامعه، سرکوب زن، تقدیس جهل و حاکمیت تفنگ به نام «پیروزی ملی» عرضه می‌شود، دیگر بحث صرفاً اختلاف سیاسی نیست؛ بحث بر سر وارونه‌سازی ابتدایی‌ترین مفاهیم انسانی، ملی و اخلاقی است.

تلخ‌تر آن‌که عده‌ای که دیروز با شور و هیجان در وصف این پروژه قلم می‌زدند، امروز زیر نام «حمایت مشروط» می‌کوشند هم از سفرهٔ قدرت دور نمانند و هم در برابر افکار عامه برای خود راه فرار اخلاقی بتراشند. تاریخ اما معمولاً حافظهٔ دقیق‌تر و بی‌رحم‌تری از آنان دارد.

در همین راستا هنوز هم با نوشته‌هائی مواجه می‌شویم که به‌سادگی می‌توان آن‌ها را انفجار عقده‌های ایدیولوژیک یک ذهن آشفته و معتاد به دشنام‌پراکنی، برچسب‌زنی قومی و هیاهوی زبانی نامید. نوشته‌هائی که برای دفاع از موضع خود ناچار اند در هر سطر به کلماتی چون «نجس»، «گوداگ»، «ستم‌مشرب»، «ایران‌مل» و ده‌ها توهین دیگر پناه ببرند؛ و در نتیجه، بیش از آن‌که قدرت استدلال خود را نشان دهند، فقر فکری و درماندگی روانی خویش را برملا می‌کنند. زیرا معمولاً هرجا استدلال فرو می‌ریزد، فریاد بلندتر می‌شود و دشنام جای منطق را می‌گیرد.

طنز تلخ ماجرا این‌جاست که همین افراد، سال‌ها نقش پاکستان در جنگ، ویرانی و پروژه‌سازی طالبانی در افغانستان را یا انکار می‌کردند یا زیر لایه‌ای از توجیهات مضحک پنهان می‌ساختند؛ اما امروز ناگهان ـ و شاید هم مطابق تغییر دستور ـ در لباس مدافعان «استقلال ملی» و «خط دیورند» ظاهر شده‌اند. این در حالی‌ست که خود طالبان، که این جماعت چنین با حرارت از آنان دفاع می‌کنند، بدون حمایت استخباراتی، مالی، نظامی و لوجستیکی پاکستان هرگز قادر به بازگشت دوباره به قدرت نبودند. بنابراین مشکل اصلی این افراد پاکستان نیست؛ مشکل آنان هر صدایی‌ست که روایت طالبانی‌شان را زیر سؤال ببرد.

از سوی دیگر، ادبیات این افراد عمداً میان «پشتون» و «طالب» علامت مساوی می‌گذارد؛ گویی هرکس طالبان را نقد کند، با پشتون‌ها دشمن است. این یک فریب خطرناک و حساب‌شده است. هزاران پشتون خود قربانی طالبان بوده‌اند؛ از روشنفکران، خبرنگاران، فعالان مدنی و زنان گرفته تا مردم عادی در روستاها و شهرهای پشتون‌نشین. بنابراین مصادرهٔ یک قوم بزرگ و تاریخی به نام یک گروه بنیادگرا، وابسته و پرورش‌یافتهٔ استخبارات بیگانه، در حقیقت بزرگ‌ترین توهین به همان قوم است.

در این میان، از «پښتونولی» نیز چنان سخن گفته می‌شود که گویی حقیقتی مقدس، فراتر از نقد و بیرون از سنجش عقلانی است. حال آن‌که هر سنت قومی، اجتماعی یا سیاسی، زمانی که برای توجیه حذف دیگران، انحصار قدرت، نفرت‌پراکنی و دفاع از یک پروژهٔ وارداتی و ساختهٔ دست بیگانه به کار گرفته شود، طبعاً باید مورد نقد قرار گیرد. هیچ مفهوم قومی و هیچ ایدیولوژی‌ای نباید به ابزاری برای خاموش‌کردن بحث، فرار از پاسخ‌گویی و تقدیس استبداد تبدیل شود.

واقعیت این است که کارنامهٔ طالبان روشن‌تر از آن است که پشت دود تعصب پنهان گردد: محرومیت زنان از تحصیل و کار، خاموشی رسانه‌ها، سرکوب منتقدان، مهاجرت میلیونی مردم، فقر گسترده، فروپاشی اقتصادی و وابستگی آشکار سیاسی به پاکستان. این‌ها واقعیت‌های عینی افغانستان امروز اند.

کسانی که به‌جای پاسخ به این واقعیت‌ها، به تبار، زبان، هویت و نام منتقد می‌پردازند، نه تنها خود را مسخره می کنند، بلکه عملاً اعتراف می‌کنند که برای دفاع عقلانی از وضعیت موجود هیچ چیزی در اختیار ندارند. زیرا زبان آشفته معمولاً بازتاب ذهن آشفته است؛ و دشنام، آخرین سنگر استدلالِ شکست‌خورده است.

شما به سلامت باشید.

با احترام

آریا

دوکتور محمد اکبر یوسفی09.05.2026آلمان

​جناب محترم و عزیزالقدر احمد آریا!

از توضیحات پر ارزش شما نهایت ممنونم که جلو نا آرامی ممکن را  گرفتید. این متن حتی بهتر می بود که بشکل مقاله نشر می شد. یکی از آنها خاموشی را گناه می داند. عجیب است. دیگری ۹ می را با ۸ مارچ اشتباه می کند. از همه رسوا تر پیروزی یک گروپ استخدام شدهٔ ممکن را در جنگ سرپوشیده «پیروزی ملی» می داند، صرفنظر از اینکه این ملت خود را تعریف نکرده اندو با وجود آنکه رهبران «جنگی های تسلیح شده» توسط قدرت مشهود مخفی،، خو «تحفهٔ خدائی» می دانند و «شریعتی» را وسیلهٔ حاکمیت خود می دانند. خبر تخریب آلات موسیقی در خوست قدم دیگری وحشتناک است.«حمایت مشروط» و یا «غیر مشروط» ازین چنین گروه که به زور اسلحه خودش را «خدمتگار» اعلان می کند، اما در جوامع حامی مخفی آنها برای دریافت کار «ماهرانه» صدها درخواست به کار معین باید پیشکش کند و از میان تعداد زیاد کاندید مقرر گردد.  با احترام. یوسفی.

Hazarzbek Tajiashtun08.05.2026USA

  دوکتور م، عثمان  تره کی,

"..... ښاغلیی جهانی! تاسو یو د قدر وړ لیکوال او شنونکی یاست. په شعر ویلو کې اوس مهال څوک ستاسو د شعری  نبوغ  سیالي نه شي کولی. خو ښه به دا وي چې سیاست د همدې مسلک خلکو ته پرېږدئ...... "


خجالت آور است برای  شخصی که دهه‌ ها برای موجودیتی که در خاک بیگانه منظم و افراطی مغز شویی شده اند, علنی لابی گری دوامدار نموده که سرانجام ماهیت واقعی خود را اشکار ساختند.  ملتی را به گروگان گرفته و آن را صرفاً با زور و اجبار, قرنهابه عقب برگردانده اند.

یک شخصیت عادی و نارمل از چنین کرده عمده و بیجاه, پشیمان وعذرخواهی می‌نماید. اما دکتور تره کی در عوض، اجازه نظر را ازدیگران سلب نموده خود را متخصص امور در این زمینه جاه میزند. وقتی کسانی جامعه‌ را اقلا ۱۰ قرن به عقب می‌برد و در ضمن تمام امور اداری یک کشور را بدون هیچ کسب دانش مربوطه، تحصیل و تجربه کاری مدیریت می‌نمایند، حمایت و مشروعیت بخشیدن به چنین قرار داد اجتماعی خود فریبی و توهم است.

یکی از جملات کلیدی دوکتور ترکی در مقایسه حکومت ها مختلف در افغانستان,  یاد اوری متواتر و  اشاره به سو استفاده و دزدی شخصیت ها دولت پیشین است. در سیاست دزدی قانونی که اکثرا در لفافه ها پنهان می گردد و دزدی غیر قانونی نهایت مروج بوده که معلوم دار عمل زشت, ولی صدمه زیر بنایی چندانی ندارد. امروز پول دزدی شده را سیاست مداران در بالشت نگه نداشته, باز هم دراقتصاد به دوران افتیده کار و تولید می افریند.

حسیب الله08.05.2026آلمانhttp://winse2016/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
ټولنیز بحث: د انجنو او هلکانو لپاره په ٤١٢ ولسوالیو کې، د مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونځیو د اهمیت موضوع:

زما په نظر، د حقیقت د نسبیت په اړه لیدلوری، زمونږ ټولنیز نظریات د بحث لپاره مهمه دروازې پرانیزي.

زما پوښتنه دا ده چې،  کوم فکري نظام، او څنګه، کولی سي د افغانستان په ټولو ۴۱۲ ولسوالیو کې د نجونو او هلکانو لپاره د مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښوونځیو له لارې د تولید او ځان بسیاینې زمینه برابره کړي؟

آیا کولای شی، چې، زمونږ هدف دا وي، چې، د مسلکي زده کړو له لارې داسې تولیدات رامنځته شي، چې، د ولسوالیو د اوسېدونکو لومړنۍ بشري اړتیاوې، یعنی ابتدائیه احتیاجات او ابتدائیه ضروریات پوره کړي؛

د بېلګې په توګه:
- د لبنیاتو (شیدو، مستو او پنیر) پروسس، 
- د لمریزې برېښنا وسایل،
- او د خوراکي توکو بسته بندي.
- خلاصه، انجنو او هلکانو لپاره، تول هغه مناسبه مسلکي، فني، حرفوي او تخنیکي ښونځیو ایجادول او فعالول، چې، زمونږ دګران ولس ابتدائیه احتیاجات او ضرړریاتو سره برابر وي.

 کله چې زموږ ځوانان (انجنو او هلکان) په خپلو سیمو کې د خپل ولس اړتیاوې پوره کړي، دا به نه یوازې اوسنی مشکلات او بن‌ بست مات کړي، بلکې یو داسې حقیقت به وي چې د خلکو په دسترخوان کې به بدلون راولي.
بیا زمونږ د ملي تولیداتو ارتقا، زمونږ دَ ملي اقتصاد پراختیا زمونږ ګران ولس لپاره د ټولنیز رفاه، د ټولنیز عدالت او د سعادت او خوشبختی زمینه برابروي.

و من الله التوفیق
په فائقه احترامات
حسیب الله
عمر توخي07.05.2026سوېډن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
محترم ډاکټر ترکي صاحب سلام!
که د نظر د رد لپاره دلیل نه وي، نو متلونه او شخصي طعنې د علمي بحث ځای نه شي نیولی.
خو هغه متل چې تاسو یاد کړ، په حقیقت کې د طالبانو له ډېرو اعمالو او کړنو سره ښه ورته والی لري؛ ځکه رهبر یې ځان له ولسه پټ ساتي، لومړی وزیر یې نږدې هېڅ عام حضور او څرګند دریځ نه لري، او د نظام ډېری پرېکړې له شفافیت او حساب ورکوني څخه پټي دي، فکر کوم بیزو ګاني هم یو ډول نظم او نظام خپل منځو کي لري۰ خو تاسو محترم د دوی څخه په دفاع کي ډېري هڅي کړي او کوئ۰
زما موخه دا ده چې تاسو ته وښیم، له داسې نظام څخه ستاسو دوامداره جانبداري نه یوازې بې‌ځایه، بلکې بې‌ګټې هم ده.

همدارنګه، دا چې تاسو خپله سیاسي ډکتورا د نورو د تحقیر وسیله ګرځوئ او د مخالف نظرونو خاوندانو ته د «بیزو» په سترګه ګورئ، دا د علمي مناظرې روحیه نه ده، بلکي دې ته  فکري هژمونیزم او برلاسی ویل کېږي، چې یو څوک خپل فکر یوازینی حق ګڼي او نور کم ارزښته بولي.
جوړ اوسی
احمد آریا07.05.2026امریکاhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

«موږ هره لیکنه او زموږ هر اعتراض خپله اغېزه لري او که زموږ هیواد وال زموږ قلمي اعتراض ته اړتیا لري تر دغه اړین او مناسب وخت یې نسته.» 
(عبدالباری جهانی ۲۰۲۶/۵/۶، ستون نظرات پورتال آریانا افغانستان)

با چنین انگیزه‌ای، نخست باید گفت: وقتی یک لابی‌گر طالبان در ستون نظرسنجی‌های یک پورتال با ژست قاضی تاریخ ظاهر می‌شود و دیگران را مسئول بازگشت طالبان می‌داند، این وضعیت به آن می‌ماند که آتش‌افروز، پس از سوختن خانه، با چهره‌ای حق‌به‌جانب بیاید و دربارهٔ خطر آتش‌سوزی سخنرانی کند.

او می‌پندارد می‌تواند برای حفظ ظاهر، چند انتقاد کم‌هزینه و تزئینی از طالبان مطرح کند؛ مانند انتقاد از حذف کلمهٔ «ملی» یا به‌کار بردن اصطلاح «شُرطه» به‌جای پولیس. اما این‌گونه انتقادها، چنان‌که از ماهیت‌شان پیداست، بیشتر شبیه دودی‌اند که برای پنهان‌کردن صحنه‌های واقعی به هوا فرستاده می‌شوند.

زیرا درست در نقطهٔ اصلی بحث، ناگهان زبان واقعی او آشکار می‌شود؛ همان زبان آشنای تبلیغات طالبانی که می‌کوشد مسئولیت فاجعهٔ کنونی را از دوش طالبان و حامیان‌شان بردارد و آن را بر گردن «روشنفکران»، «تکنوکرات‌ها» و منتقدان امروز این رژیم بیندازد.

واقعیت اما با این بازی‌های لفظی تغییر نمی‌کند. واقعیت طالبان را نمی‌توان با لفاظی‌های میان‌تهی پنهان کرد. این سکه، همان‌گونه که از آغاز جعلی بود، اکنون نیز چلند ندارد و بی‌اعتبار است. برخلاف آنچه تبلیغ می‌شود، طالبان صرفاً محصول فساد جمهوری نبودند. فساد، فروپاشی سیاسی و فرصت‌طلبی بخشی از نخبگان شاید زمینه را برای سقوط فراهم کرد، اما طالبان بدون پشتیبانی سازمان‌یافتهٔ استخباراتی، مالی و نظامی پاکستان هرگز نمی‌توانستند دوباره بر افغانستان مسلط شوند. این واقعیت امروز حتی از لابه‌لای نوشتار مبلغان خود این گروه نیز بیرون می‌جهد. طالبان طی دو دهه در پناه پاکستان سازمان‌دهی شدند، در مدارس و مراکز وابسته به شبکه‌های استخباراتی رژیم اسلام‌آباد آموزش دیدند، با دالر و سلاح امریکایی تغذیه شدند و سرانجام، در نتیجهٔ معاملات و توافق‌های پشت‌پرده، دوباره به کابل گسیل شدند. طالبان نه یک «جنبش خودجوش مردمی»، بلکه پروژه‌ای نیابتی و ابزاری برای تحقق اهداف منطقه‌ای و بین‌المللی بوده و هستند؛ و هر ادعایی جز این، از بنیاد باطل است.

اما لابی‌گران طالبان ناچارند این حقیقت را دفن کنند. از همین‌رو، هرگاه سخن از ماهیت واقعی طالبان به میان می‌آید، ناگهان بحث را به فساد جمهوری منحرف می‌کنند؛ گویی اگر در جمهوری فساد وجود داشت، پس امارت طالبانی با زندان، شلاق، حذف زنان، خاموش‌کردن رسانه‌ها، نابودی آموزش و گرسنه‌نگه‌داشتن مردم مشروعیت پیدا می‌کند. این دقیقاً همان ترفندی است که سال‌ها برای سفیدنمایی طالبان به کار رفته است: مقصر جلوه‌دادن همه، جز خود طالبان.

تناقض خنده‌دارتر این لابییست آن‌جاست که هنوز از طالبان با عبارت «شعار اسلام و آزادی» یاد می‌کند. آزادی؟ احتمالاً منظور همان آزادی‌ای‌ست که زنان را از کار و درس محروم کرد، مراکز علمی و آموزشی را به مراکز تفتیش عقیده بدل ساخت، موسیقی و هنر را سرکوب کرد و کشور را به زندانی بزرگ تبدیل نمود. اگر این آزادی است، پس زندان باید معنای رفاه داشته باشد.

او همچنین می‌کوشد میان منتقدان طالبان و حامیان واقعی این گروه نوعی هم‌مسئولیتی مصنوعی ایجاد کند؛ گویی کسی که امروز علیه استبداد طالبانی می‌نویسد، به همان اندازه مقصر است که کسانی که سال‌ها برای این گروه تبلیغ کردند، جنایت را «فرهنگ»، تحجر را «ارزش» و سرکوب را «امنیت» نامیدند. این همان ترفند قدیمی لابی‌گران طالبانی است: پاک‌کردن مرز میان قربانی و شریک جرم.

واقعیت این است که بسیاری از این افراد، تا زمانی که طالبان را «پیروز»، «ضد اشغال» و «نجات‌بخش» معرفی می‌کردند، مشکلی با ماهیت این گروه نداشتند. اکنون که کارنامهٔ طالبان از شدت فاجعه دیگر قابل پنهان‌کردن نیست، ناگهان می‌خواهند با چند انتقاد سطحی و نمایشی، برای خود چهرهٔ منتقد بسازند و از زیر بار مسئولیت تبلیغات دیروز فرار کنند. همان‌هائی که سال‌ها برای طالبان زبان ساختند، امروز می‌کوشند خود را از این ویرانی جدا نشان دهند؛ گویی کسی که برای گرگ دروازه باز کرده، بعداً می‌تواند ادعا کند حضور گرگ در آن خانه فقط «مشروط» به خوردن گوسفندان بوده است.

طعنهٔ پایانی او دربارهٔ «درودگری کار بوزینه نیست» نیز بیش از آن‌که نشانهٔ قدرت استدلال باشد، بیانگر درماندگی فکری است. وقتی استدلال سیاسی ته می‌کشد، متلک‌پرانی جای تحلیل را می‌گیرد. اما مردم امروز بهتر از گذشته می‌دانند کدام حقه‌بازان، زیر عناوینی چون «متخصص» و «اهل فن»، در این سال‌ها نقش مترجم سیاسی طالبان را بازی کرده‌اند؛ همان‌هائی که اکنون می‌کوشند رد پای خود را از کنار این فاجعه پاک کنند، در حالی که هنوز هم زبان و منطق‌شان چیزی جز بازتاب دستگاه تبلیغاتی طالبان نیست.

عبدالباری جهانی07.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ښاغلی تره کی صاحب. که له خلکو سره په سوال او جواب کي د کلماتو په استعمال کي له احتیاط څخه کار وانه خلی او ځان ته ترکاڼ او نورو ته بیزګاني ووایاست نو هر څوک ستاسي په مقابل کي د بالمثل کلماتو د استعمالولو توان لري. نور دي نو خپله خوښه.

عمر توخي07.05.2026سوېډن/FotoGallary/CountryIcons/Sweden.png
 چي تعصب نه وي ړانده کړي، هغوی دا رنګه قضاوت کوي، لکه روسي تاریخپوه یوري پیووواروف چي يې کوي، اپریل ۲۰۲۶:

"زه د روسیې په پوځي تاریخ کې د اوسني جګړې په پرتله چي ډیره شرمونکي او ظالمانه جګړه ده، بل څه نه پیژنم. دا د یرغلګر په وړاندې د اوکراین د خلکو لویه وطنپاله جګړه ده. له بده مرغه، یرغلګر زموږ [روسي] خلک دي."


ع، تره کی07.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

محترم توخي صاحب، سلامونه او نېکې هيلې !

ستاسو اندېښنه د اوسني حالت په اړه پر ځای ده. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې روڼ انده قشر، چې د مدرنيته او پرمختګ د ارزښتونو مدافع بلل کېږي، د زوال پر لور روان دی. د طالبانو پر ضد ستاسو د اوږدو نيوکو په لړ کې بايد دوه نور ټکي هم ور زيات شي : له رسمي لوحو څخه د « ملي » کلمې لرې کول، او د پوليسو پر ځای د «شرطه» اصطلاح کارول.

خو دا هم بايد هېر نه کړو چې د طالبانو بېرته بريالي راستنېدو ته د جمهوريت چپاولګرو او فرصت ‌طلبو کسانو زمينه برابره کړه. طالبان د هغو فاسدو تکنوکراتانو او د اشغالګرو ځواکونو د همکارانو په ملاتړ د اسلام او آزادی تر شعار لاندې له غرونو ښارونو ته راکوز شول او لوستي خلک يې څنډې ته کړل.

نو ځکه، تاسو او ستاسو په څېر کسان د طالبانو په هغو ټولو منفي کړنو کې چې د افغانستان د پرمختګ او تجدد پر خلاف ترسره کېږي، خپله برخه مسئوليت لرئ.

ستاسو دا خبره چې احساسات د تخصص او مسلک پر ځای معتبر ګڼئ، ما ته د « کليله او دمنه » هغه کيسه راياده کړه چې د ښوونځي د لومړنيو ټولګيو په درسي کتابونو کې راغلې وه. کيسه په دې تلپاتې متل پایته رسیږي : « ترکاني د بیزو کار نه دی ».

دوکتور غروال07.05.2026ویانا/FotoGallary/CountryIcons/AT.png

​د ما له خوا دا ستر خیانت شوۍ دی چی ددی  پنجابی چړیانو خطرناکه غوغا کوونکی لپاره می هغه وخت واقعی حقوقدان پروفیسور ایرماکورا تشویق کړ ما ساده پټان واقعآ باور درلود چی دا د شهادتنامیحقوقدان  واقعآ د قاتلو کومونیستانو پر ضد زندان ته اچول شوۍ دی  داچی اوس دستوری ډیر قاتل کومو نیستان د پنجابیو چړیانو سره ګډ شویدی نوددی ترس موجود دی چی دا د خائینو جاهلو غلامو چړیانو تبلیغی  په شان د قاتلو کومونیستانو سره ممکن هم ګډا کوله او د نوموړی چرندی تبلیغی هغه وخت زندانی کیدل 

به ددی خائینینو تر مینځ  خاص د مقامونو اخستلو په خاطر وه  لکه چی ددوی مینځ کښی دا رواج درلود!!!

افغان ملت  تباهی او د خاوری خرڅون همداسی خر څ شوو منورینو رامینځ ته کړی دی او همدا رنګه عناصر د اجنبیو مداخلو وسیله شوی دی !!!!

دداسی عناصرو سره باید قطعآ بحثونه صورت ونه مومی !!!!

عبدالباری جهانی07.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ښاغلی محترم عمر توخی صاحب سلامونه او احترامات. ستاسي وروستنی لیکنه مي ، چي له طالبانو څخه د ښاغلي داکتر عثمان تره کي د مشروط ملاتړ په ارتباط مو کړې وه،  ولوستله، په لنډ او له اوږدې مقدمې پرته مضمون کي مو هرڅه افاده کړي وه. د طالبانو د افراطي او وحشیانو اعمالو په مقابل کي چوپ پاته کېدل ګناه ده. طالبان، له بده مرغه، هم په لومړۍ دوره او هم په اوسنۍ دوره کي، پښتنو ته منسوب دي؛ ځکه نو باید پښتانه تر هر چا زیات خپل آواز پورته کړي او پرې نږدی چي خلک، خدای مه کړه، ټولو پښتنو ته د طالب وحشیانو په سترګه وګوري. هر څومره چي د هغوی په مقابل کي خاموش پاته کیږو  دوی نور هم خروړي کیږي. زموږ هره لیکنه او زموږ هر اعتراض خپله اغېزه لري او که زموږ هیواد وال زموږ قلمي اعتراض ته اړتیا لري تر دغه اړین او مناسب وخت یې نسته. ژوندی اوسې. 

ع، تره کی07.05.2026فرانسه/FotoGallary/CountryIcons/FR.png

زما د خپرو شوو لیکنو په اړه د محترم حبیب الله له نظر څرګندولو څخه مننه کوم. دا پاملرنه د شخص په اړه نه، بلکې د هغه فکري نظام په اړه ده چې د مکتبي روڼ اندو د اوږدې تجربې، څېړنې او مبارزې محصول دی او موخه یې د حقیقت موندل دي. هغه حقیقت چې افغانستان یې د اوسني بن‌ بست څخه د وتلو لپاره اړتیا لري.

په دې کې شک نشته چې دلته، د ټولنیزو پېښو د تحلیل او برخورد د طریقو د اختلاف له امله، حقیقت په نسبي مفهوم مطرح کېږي.

دوکتور غروال06.05.2026ویانا/FotoGallary/CountryIcons/AT.png

داد امریکا په ډالرو او د پنجابیانو له خوا د امریکا په هدایت جوړ شوو پنجابی مدرسو کښی د امریکا ستر جاسوس خلیلزاد تر کنترول لاندی د شورویانو کمونیستوغلامانو ظلم او وحشت او د شورویانو یرغل له کبله د مهاجرو افغانانو کډوالو اولادونه د افغانستان بدبختی لپاره  

پلانیز په چټلستان ( پاکستان) کښی  وروزل شول او وروسته پلانیز دا تربیه شوی چړیان  ئی د چورکوونکیو غلو او قاتلانو ( چی دا کثیف غلام ګروپونه هم په پنجابی پاکستان ، اخوندی ایران کښی تربیه شوی وو ) ګروپونو په عوض راوستل شول دا چی د افغان غیرتی ملت مینه 

او محبت د اسلام ، د خپلی خاوری ازادی او د افغان ملت وحدت مبارزه  هم روس ، امریکا ، چین ، انګلیس او غربی ممالکو ته کاملآ په اثبات رسیدلی دی نو د افغان غیرتی ملت غافل ساتلو لهخاطره ئی دا ډول چړیانو روی کار کول رامینځ ته کړل ! 

نه دا پخوانیو ساختګیو ګروپونو ( د مجاهدینو تر نام لاندی ) او نه دی اوسنیو خیټورو ږیرو ( د طالبانو تر نام لاندی ) د اسلام او د خاوری ازادی لپاره جنګیدلی دی بلکه افغان غیرتی ملت په تام وحدت سره د افغانستان استقلال او خپلواکی تر لاسه کړی 

او ساتلی دی او پدی برخه کښی جعلی سبسطی ویل او جعلی قهرمانان ( لکه قاتل کمونیستان ، قاتل  مصنوعی مجاهدین او بی سواده جاهل چړیان ) یادول د افغان غیرتی ملت سره ستره جفا ده !!!!

پوهیږۍ چی ولی باالاخیره  چړیان په قدرت راوستل شول ؟ دا ځکه چی قدرتونو ته څرګنده دی چی افغان ملت د اسلام ، خپلی خاوری او ازادی  ساتلو لپاره  په یو وحدت سره  هر ډول قربانی ته اماده دی نو ځکه ئی د چړیانو اخیری حکمرانی تصمیم ونیول شو  تر څو د خپلو شومو خائینو پلانو ته ورسیدۍ شی!!!!

د احمق ترمپک څخه قاتل پوتین هوښیار تره دی دا قاتل وتوانیدو چی د امریکا له خوا تربیه شوی چړیان د خپلو غلامانو په وسیله د لویو اوږدو  ږیرو پریښودلوسره د خپل کنترول لاندی راولی حتی دا چټلو خبیثو چړیانو د روسیی او چین سره د قاتلو غلامو  کمونستانو په کومک فوق العاده روابط  اوس رامینځ ته شوی دی !

اکثرو افغانانو با وجودی کمونستی زندانی کیدو سره بیا هم زده کړه ندی کړی او اوس ئی په مشروطه غوغا د پنجابیو تربیه شوو چړیانو مشوطه حمایت غوغا شروع کړی دی !!!! 

حسیب الله06.05.2026آلمانhttp://winse2016/FotoGallary/CountryIcons/DE.png
ټولو ګرانو محترمو هیوادوالو ته خپل سلامونه او احترامات وړاندي کوم او ټولو ته کامل صحت او دیرې خوشحالي استدعا کوم.

بې له شکه، د ګران افغانستان د محترم تکړه حقوقدان او محترم ملي شخصیت، ښاغلي محترم ډاکټر صاحب محمدعثمان تره کی علمی تحلیلونه او څرګندونې، چې د سیاسي علومو او د حقوق علومو په لاسته راوړنو ولاړې دي، د ډېرې ستاینې وړ دي!

هیله لرم، چې، زموږ ټول ګران ولس، په ځانګړې توګه د افغانستان د اسلامي امارت چارواکي به د هیواد د دې وتلي او بې ساري محترم حقوقدان څرګندونې، وړاندیزونه، او علمي تحلیلونه په پوره دقت سره مطالعه کړي او زموږ جګړه ځپلې او بې وزله ټولنه به د محترم ډاکټر صاحب تره کی د علمي وړاندیزونو څخه ګټه، فیض او برکت پورته کړي!

و من الله التوفیق

په فائقه احترامات
حسیب الله
محمد داؤد مومند06.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​د سلام او احترام نه وروسته

زه د یوه سپین ږیری بوډا، ارادتمند په توګه د ملی مبارز او د حقوقو لوی استاد، هغه ملی مبارز چی د شوروی د اشغال په دوره کی یی  د اشغال پر ضد پوهنتونی مبارزه پیل کړه او لکه پوهاند داکتر حسن کاکړ او استاد هاشمیان غوندی شخصیتونه، سره چی د عمر په لحاظ مشران هم  ؤ، د استاد تره کی د مشرۍ لاندی فعالیت کاوه، او د څرخی پله زندان ته ولاړ، او همدا راز د لوی محقق او پیاوړی تاریخ پوه او ادیب چی په دی برخه کی د غبار او فرهنګ او سیستانی څخه لوړ مقام لری په ډیر تواضع او احترام هیله کوم چی د یو بل بر علیه خپلو ناندریو ته خاتمه ورکړی او خپل طلایی وخت په دی مشاجری ضایع نکړی، ځکه مادر زاده ستمی او کولابی عناصر ، ددی مشاجری په لوستلو سره په اصطلاح خپل کثیف نوکان یو تر بله موخی او د پنجشیر په قرصک ګډیدو باندی خوشحال او مست کیږی.

نتیجه دا چی ددی دوه ستورو د مشاجری څخه د وطن دشمنان او ستمیان ګټه اخلی او بس.

هیله ده زما التجاء مستجاب شی

په درناوی او حرمت

عبدالباری جهانی05.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ښاغلی محترم داکتر صاحب عثمان تره کی سلامونه. زه نور نه غواړم چي په دې موضوع کي زیات بحث وکړم. هم خپل، هم ستاسي او هم د لوستونکو وخت ضایع کړم. ستاسي له لیکني څخه زه داسی پوه سوم چي زه یو شاعر سړی یم باید خپل شعرونه ولیکم او سیاست سیاسیونو یعني تاسي ته پرېږړم. کاشکي تاسي، له لومړۍ ورځي د طالبانو په مقابل کي سم او وطني دریځ درلودلای نو ما به هم ستاسي څخه زده کړه کولای او په دې باره کي به مي هیڅ لیکني نه کولای. خو دا هم درته ویلای سم چي سیاست خامخا د چا ټېکه او اجاره نه ده چي نور کسان به لاس نه وروړي. ما هم چنداني سیاست نه دی کړی. ما یوازي د وطن درد بیان کړی دی او هغه مي هر وخت په بشپړ زړه ورتوب بیان کړی دی. تاسي نه سي کولای موږ ته امر وکړی چي د وطن په باره کي به څه نه لیکی او دا میدان به حتماً تاسي ته پرېږدم. او که څه لیکم سا انتقاد کوم نو حتماً به د بهتری او اصلاح لاره ښیم. لاره ښودل حتماً زما کار نه دی. خو له ګوتي نیولو او انتقاد کولو څخه مي څوک ځکه نه سي منع کولای چي انتقاد د هر افغان مسلم حق دی او حتمي نه ده چپ سړی انتقاد کوي نو د اصلاح لاره به هم ښيي. 

 تاسي لیکلي دي چي زما او زما په څېر نورو کسانو توند دریځ طالبان نور هم په غوسه کوي او له بلي خوا راته لیکی چي هغوی د جهاني او تره کي نظر او انتقاد ته دوه توته ارزش نه ورکوي. سړی حیران سي چي که خبره داسی وي نو بیا تاسي ولي لیکني کوی؟ځکه چي هغوی، ستاسي له خپل قوله سره سم، د چا په خبرو کي ری نه وهي. 

ماته به د اشر ف غني په کابینه کي د کار کولو پېغور نه راکوی. زه د حامد کرزي او اشرف غني دواړو حکومتونو په شمول لومړنی او وروستنی وزیر وم چي نر غوندي مي استعغا هم وکړه او تقریباً یوازینی وزیر  وم چي هیڅ بنده مي د فساد په باره کي نه څه لیکلي او نه څه ویلي دي. محترم ډاکتر صاحب. بهتره به دا وي چي دا بحث دلته پرېږدو. خو زه به تر قیامته له خپل موقف څخه دفاع کوم او له لیکنو څخه به لاس نه اخلم. په احترام. 

شریف منصور 05.05.2026افغانستان /FotoGallary/CountryIcons/AF.png

​سپاس بیکران جناب معروفی گرامی

حضور پر مهر شما و الطاف برادرانه شما باعث دلگرمی من است.

سلامت و سربلند باشید 

Hazarzbek Tajiashtun05.05.2026USAhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ محمد همایون همت,

"..... افغان نه نام یک قوم، بلکه نام خانهٔ مشترک ..... افغان در افغانستان تنها نام یک قوم نیست .....  این اصل نه محصول دوره های سیاسی اخیر است، نه شعار یک گروه، و نه ملکیت انحصاری یک قوم...... این نام......زبان ها و فرهنگ ها را حذف نمی کند...... "

محترم همایون همت, تشکر از زحمت تان که واقعات راست و دروغ تاریخی را تکراری مفصل تشریح و رفرنس زیادی را نیز شامل مقاله ساخته اید:

 خدمت تان باید رسید که هویت سیاسی زیاد از کشور ها در جهان مستقیما به قوم خاص وابستگی داشته نام افغانستان و افغان نیز شامل چنین مفهوم است. از دید اینطرف چنین نامی هیچ باکی ندارد و نباید از ان راست و چپ در رد ان دور و درازحاشیه رفت. کشور ها تاجکستان ازبکستان, ترکمنستان, جرمنی, فرانسه, روسیه و ده ها کشور ها دیگرنام ها قومی دارند که کشور ها شان نیز هم-نام قوم اکثریت اند.

درافغانستان به جز از قوم پشتون/افغان, اقوام دیگر در سرحدات در به دیوار ان هویت سیاسی مشخص قومی ان هم در بعد کشور ها دارند. بنا بران بی عدالتی و بی ادبی خواهد بود, هویت سیاسی افغان/افغانستان را در ارتباط به قوم پشتون رد نمود. هرگاه افغان وپشتون هم معنی ومفهوم نمی بود, پاکستان حاضرنبود تیشه به پاه خود زده پشتون ها را در شناسنامه ها رسمی افغان درج نماید.

در ارتباط به یاد اوری حذف زبان از طرف شما, باید گفت که تبدیل زبان واحد "فارسی" را به اصطلاح سرکاری- بدون رای مردم - ان هم یک شبه به "دری" رسمی تبدیل نمودن عین جفا یی در حق یک زبان است که شوروی در تاجکستان انجام داد.

این فکتور تغیر نام زبان است, که خطوط سطحی قومی و زبانی را در افغانستان عمیقتر میسازد!

دوکتور محمد اکبر یوسفی04.05.2026آلمانhttp://winse2016/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

​یادداشت:

خوانندگان محترم‌ممکن خود واقف باشند که با این همه تکنالوژی پیشرفته، بخصوص در بخش تخنیک اطلاعاتی،  و با این همه «بیمه های» متنوع، تا به حال «بیمهٔ جلوگیری» از «فریب خوردن» را این نویسنده نیافته است. هر کسی اگر با مسائل سیاسی علاقمند باشد، باید متوجه باشد که موضوعات علمی و هم رویدادهای تآریخی، از حدسیات، تبلیغات و غیره دروغگوئی ها فرق می کند. اگر گاهی بطور نمونه در مورد «خط دیورند» می شنوید، هدفمند خواهد بود هرگاه بتوانید، این موضوع را در مراحل مختلف، تناسب قوای بین المللی و هم مطابق اوضاع داخلی کشور  بررسی نمائید:

آول: در تحت  شرایطی که این نشانی ها روی نقاط مختلف گذاشته شده است، به چه منظور بوده است و چرا مانند سایر سرحدات دیگر کشورها، «توافق» بین دو طرف از جانب مقامات با صلاحیت کشورها،تصویب («راتیفیکیشن») نشده است؟ عامل اصلی می تواند بی حساب باشد. اما بار سنگین باید در آن مسئله بررسی شود که افغانستان تا ختم «جنگ سوم» افغان - انگلیس، از صلاحیت تصمیمگیری  در عرصهٔ مناسبات و سیاست خارجی محروم بوده است...

دورهٔ بعد از جنگ اول، هم در جهان و در کشور بحرانات ادامه داشته است.

بعد از جنگ دوم جهانی، در مناسبات بین المللی، تغییرات کلی بوجود آمد، که توسط دو قوی ترین قدرت ها، یک جهان دو قطبی بوجود آمد و با بروز فضای «حنگ سرد» و تجزیهٔ دلخواه نیم قارهٔ هند، توسط استعمارگر دیرینه،، برای پادشاهی افغانستان، فضای جدید همزیستی مسالمت آمیز در مناسبات بین سیستم های مختلف و اصل حق تعیین سرنوشت ملت،ها بوجود آمد. چون افغانستان «نیوترال» قبلاً عضویت سازمان ملل متحد را حاصل نموده بود، از ادعای «ارضی» علیه باکستان صرفنظر می کند، اما خود را وفادار به حمایت از حق تعیین سرنوشت، «پشتون» و «بلوچ»اعلان می کند. حال وقتی کدام کسی موقف سیاسی اتخاذ می کند، این نویسنده خود شخص سیاسی نیست. و تبصره هم ندارد. اما این نویسنده بطور نمونه، شیوهٔ کار تبلیغاتی «رزاق مامون» و پسرش را به نمایندگی از تمام این نوع مشغلوین برای اجتماع امروزی و آینده‌ٔ کشور  افغانستان مضر و زهرناک می شمارد. با جنگ های سرپوشیده همه آشنا اند. حال وقت مصرف صابون برای نظافت و بهداشت مردم است. با چنین تلاش «ایجت» را «غیر ایجت» و غیر ایجنت را ایجنت تبلیغ کردن، عمل شایسته نیست و لو با چنین عمل پول کمائی شود. با احترام یوسفی.

خلیل الله معروفی03.05.2026 جرمنیhttp://winse2016/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

ارجمند عزیزم "شریف جان منصور"

مقالۀ شما را زیر عنوان «معنای چیستان "اشتر بمرد از لاغری"» قبلاً در پورتال فخیم "افغانستان آزاد ــ آزاد افغانستان" خوانده و از آن لذت برده بودم. همان قسمی، که ضمن کامنتی عنوانی "استاد جهانی" گرامی نوشتم، این چیستان را در زمانی شنیده بودم، که حدوداً ششساله بودم؛ البته با همان گوش و هوش کودکانه. ترواش آن شنیدگی اینک بعد از گذشت هشت دهه روی کاغذ آمد؛ و آن هم بر سیبل یک نمونه و مثال ضمن مقالۀ "اوستاد ــ استاد ــ استاذ".

از معلومات جامع و نافع شما در زمینه ممنونم. خداوند خیر و برکات فراوان را نصیبتان فرماید تا از نیروی سرشار جوانی در راه خدمت به فرهنگ و مردم عزیز ما استفاده ها نمائید.

با محبت فراوان و روبوسی

 

 


محمد داؤد مومند02.05.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​لوی محقق او تاریخ پوه جهانی صاحب!

سلامونه او نیکی هیلی

د افغان جرمن په ویب سایت کی هغه وګړی چی ځان ن- جلیل زاد بولی، یوه مقاله د «قیام محلی... قندهار» تر عنوان لاندی یوه شاعرانه لیکنه د ستر میرویس نیکه او هغه د کورنی ملی پاڅون او قیام په مورد کی لیکلی ده.

 دا مقاله د میرویس نیکه ازادی خواهانه او استقلال غوښتونکی انقلابی حرکت د ګرګین د مینځه وړولو په محور څرخوی او د هیواد په تاریخ کی د ایران د استعماری لوی قدرت پر علیه، دی ملی پاڅون ته صرف محلی رنګ ورکول غواړی.

جلیل زاد بچو، حتی د میرویس نیکه د خطاب نه هم ځان ژغوری، په داسی حال کی چی افغان ملت ستر میرویس ته د (نیکه) او احمد شاه بابا علیه السلام ته د (بابا) خطاب ورکړی دی، هماغه رنګه چی سردار امان الله خان د «غازی» خطاب تر لاسه کړی په داسی حال کی سردار امان الله خان یوه ورځ هم د جهاد په سنګر کی نده تیره کړی خو د سلطنت په دوران کی یی د خارجی استقلال او د انګریز سره د جګړی امر صادر کړ، او دا جګړه د پکتیا په محاذاتو کی د غازی محمد نادر خان د اعلی قوماندانۍ او زعامت لاندی د پکتیا او قبایلی تاریخ جوړونکو پښتنو د ایثار په برکاتو عملی او استقلال تر لاسه شو.

د (نیکه) خطاب د عمر پوری هيڅ اړه نلری، ستر مشر میرویس خان د حضرت بایزید روښان، خوشحال بابا، ایمل خان مومند بابا او دریا خان اپریدی د آزادی غوښتونکو مبارزو ته د یوه ملی او خپلواکو مبارزو تداوم او د ملی حکومت او مرکز ډبره ایښودل و ، چی نن ورځ یی ګران افغانستان بولو.

د هیواد د تاریخ همدی مبارزو او بریالیتوبونو، د ټولو بعدی مبارزو او د ملی دولت جوړولو د الهام منبع وه، نو څنګه کیدای شی داسی یو بنسټیز بریالیتوب ته د محلی افتخار نوم ورکړو؟

محترم جهانی صاحب!

تاسی فکر نکوی چی د ن- جلیلی زاد بچو ،دا رنګه تحلیل نه ځانله د داسی تاریخ سازه پاڅون کمرنګه کول او سپکاوی دی بلکه د هیواد د دشمنانو او ستمی ډلو او پرازیتونو تبرګی ته د هیواد د تاریخ په ارتباط، لاستی ورکول دی. 

د شاعر خبره 

یا سخن دانسته ګوی ای مرد نادان یا خموش

مننه او پر مخ مو ګلونه 

شریف منصور 02.05.2026افغانستان /FotoGallary/CountryIcons/AF.png

​سلام خدمت همه همکاران مخصوصا جناب استاد معروفی گرامی 

درباره چیستان "اشتری از لاغری" مطلب کوتاهی نوشته ام که همکاران عزیز پورتال آن را نشر خواهند کرد. امیدوارم آن را از نظر بگذرانید. 

دوستدار شما. 

منصور

خلیل الله معروفی02.05.2026 جرمنیhttp://winse2016/FotoGallary/CountryIcons/DE.png

جهانی تشکر از "استاد جهانی"

بعد از نشر مقالۀ "اوستاد ــ استاد ــ استاذ" این مسکین در صفحۀ اول می وبسایت معزّز "آریانا افغانستان آنلاین" کامنت ذیل دوست عالیقدرم، جناب "استاد عبدالباری جهانی" در همان روز منتشر گشت:

«جناب محترم انجنیر صاحب معروفی سلام و احترامات. با عرض ادب. در مضمون اخیر تان اوستاد استاذ . . در صفحه دوم در مثال چیستانیکه آورده اید.

اُشتر زلاغری مرد از بسکه پیر بسیار داشت. پیر نیست بلکه پی است یعني  پیه، روغن، چربي. وقتی اُشتر پیه داشته باشد لاغر ګفته نمیشود. البته لاغري اسم صاحب شتر است. جان مطلب چیستان هم مسله پیه و لاغری است. شما سلامت باشید. با احترام تمام.»

البته باید تذکر بدهم، که کامنت جناب استاد جهانی به تأریخ ۳۰ اپریل نوشته شده است، که در واقع راجع میشود به نشر مقاله در پورتال عزیز "افغان جرمن آنلان" ــ در صفحۀ سی اپریل.

و اینک عرائض این مسکین:

به عرض دوست گرانمایه و دقیق النظرم، جناب "استاد باری جهانی" و در ساعت نکو برسد، که:

چیستانهای مندرج مقالۀ اخیرم را در زمانی از بزرگانم شنیده بودم، که حدوداً شش ساله بودم؛ یعنی این دو چیستان را با "گوش و هوش کودکی" شنیده و همانقسمی، که گوش و هوش کودکیم حکم میکرد، به حافظه سپرده بودم. تا این، که بعد از گذر حدوداً هشتاد سال از حافظه به ترتیب ذیل روی کاغذ آمد:

اشتر بمرد از لاغری، از بس، که پیر بسیار داشت

نزدیک شام، وقت سحر، نی در زمین، نی در هوا

و اگر واقعتیش را به عرض برسانم، در تمام این مدت طولانی و بالخاصه حین انتقال چیستان از ذهن روی کاغذ دجیتال، عبارت "از بس، که پیر بسیار داشت" در دلم نمینشست و به نحوی رنجم میداد. با این هم، همان داشتۀ ذهنیِّ کودکی را درج مقاله کردم، بدون این، که در زمینه تحقیقی بکنم.

اینک، که استاد جهانی عزیز ضمن کامنت کاملاً بجای خود نوشتند، که در چیستان اصل کلمه "پیه" است، که به معنای "روغن و چربی و چربو" ست، معمایم هم حل گشت و دریافتم، که اصل چیستان به شکل ذیل بوده است:

اشتر بمرد از لاغری، از بس، که پیه بسیار داشت

نزدیک شام، وقت سحر، نی در زمین، نی در هوا

و من مسکین در تمام این هشت دهه این نکته را دگرگونه و خلاف واقعیت، با همان تراوش "عقل و گوش و هوش کودکانه" به حافظه سپرده بودم.

به جناب "جهانی صاحب" اطمینان میدهم، که پرگراف مربوط مقاله ام را مطابق به ذهنیت کامنت شما تغییر داده و دوباره به وبسایتها خواهم فرستاد.

"چیستان" نوعی "معما" ست، که سخن عجیب و غریب است و خاصتاً "مجموعۀ تضادها" را در خود نهفته میدارد. در روزگاران قدیم، و در زمانی، که از تلویزیون و کمپیوتر و موبایل و غیرهم و غیرهم  اثری دیده نمیشد، "گفتن چیستان" در ملک ما واقعاً سرگرمی یی جالب برای افراد خانواده ها گشته بود؛ مخصوصاً در شبهای دراز و طاقتفرسای زمستان، که "کشتن وقت" مدِّ نظرها بود.

استاد جهانی عزیز!

زنده باشین؛ خانۀ تان آباد و فرزندانتان برخوردار!!!

عبدالباری جهانی01.05.2026ایالات متحدهhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​جناب محترم انجنیر صاحب معروفی سلام و احترامات. با عرض ادب. در مضمون اخیر تان اوستاد استاذ . . در صفحه دوم در مثال چیستانیکه آورده اید.

  اُشتر زلاغری مرد از بسکه پیر بسیار داشت. پیر نیست بلکه پی است یعني  پیه، روغن، چربي. وقتی اُشتر پیه داشته باشد لاغر ګفته نمیشود. البته لاغري اسم صاحب شتر است. جان مطلب چیستان هم مسله پیه و لاغری است. شما سلامت باشید. با احترام تمام. 

دوکتور غروال30.04.2026ویانا/FotoGallary/CountryIcons/AT.png

​هوائی بابولانی ډیری وویل شوی  لکه چی وائی :  د انګلیس چوچه او د چړیانو بادار پنجابی پاکستان ځمکنیو حملو جرأت د افغانانو مقابل کښی نشی کولای ځکه پنجابی پاکستان پوهیږی چی دداسی حملو مقابله د افغانانو سره ناممکنه ده ځکه اوس پنجابی پاکستان پر افغانستان باندی هوائی حملی شروع کړی دی  اما دا بابولانی ویوونکی نه وائی چی د انګلیس چوچه پنجابی پاکستانو تربیه شوو غلامانو قادیانیو چړیانو د افغانانو څخه د خپل پنجابی بادار په امر سلاح ګانی جمع کړی دی او همدارنګه ددی قادیانیو چړیانو په واسطه پنجابی پاکستان اوس جرأت پیداکړۍ دی چی دافغان ملت پر ضد د خپلو غلامانو په واسطه ټولی لیسی په قادیانیو مدرسو بدلی کړی او پوهنتونونه  له مینځه ولاړ شی او جلکۍ او میرمنی د مکتبونو ، فاکولتو او اداری چارو څخه منع شی لنډه دا چی افغانستان ددی قادیانیو چړیانو په وسیله د پنجابی پاکستان تر کنترول لاندیعلنی راوستل شو او اوس په افغانستان کښی همدی پنجابی پاکستان خپل چړیان  تر کنترول لاندی دی او د چړیانو او پنجابیو مخالفت فریبی شکل لری !!!    


محمد داؤد مومند30.04.2026متحده ایالاتhttp://www.arianafghanistan.com/FotoGallary/CountryIcons/USA.png

​ښاغلی محترم ارسلا صاحب!

سلامونه او نیکی هیلی

ملتجی یم که تاسی محترم د یوه سیاسی مبصر په توګه د متحده اماراتو د تصمم په اړه چی د اوپک د حلقی نه ووت په سیاسی او اقتصادی محرکاتو او انګیزو او همدا رنګه ګټو، او ددی حرکت په نتایجو، د نورو اوپک غړو دپاره، او په همدی موازاتو کی د ددی عمل نه د متحده ایلاتو د خیر مقدم او خوښۍ په ارتباط خپل نظریات څرګند کړی. 

مننه او درناوی 

1 - 150بعدی