د ایران حکومت یو ځل بیا له پراخو ولسي اعتراضونو سره مخ شوی دی. دا په وروستیو کلونو کې یو له سترو او پراخو اعتراضونو دي چې نورو سیمو ته د غځېدو په حال کې دی.
د اوسنیو اعتراضونو دلیل څه دی؟
په ابتدا کې دغه اعتراضونه په ایران کې د اقتصادی بحران له امله پیل شول، خو اوس د حکومت له پاره پر ېوې اندېښنې اوښتي دي.
د ایران د پولي واحد، ریال، بیه د دسمبر میاشتې په وروستیو کې ناڅاپه راولوېده او د ۲۴ ساعتونو په جریان کې یې خپل څه باندې شپږ سلنه ارزښت له لاسه ورکړ. ایراني سوداګر اقتصادي ستونزو او مالي زیانونو په غوصه کړل او واټونو ته په راوتو ېې اعتراضونه پیل کړل.
اوس دغه اعتراضونه د ایران نورو برخو ته هم غځېدلي او له اقتصادي بحران ورهاخوا نور موضوعات هم په کې ورګډ شوي دي. اعتراض کونکي د مخکنيو کلونو د خوځښتونو په څېر په ښکاره د ایران د اسلامي جمهوریت د «استبدادي» حکومت د پای غوښتونکي دي.
د ایران د خلکو نارضايتي له کلونو راپدېخوا د مختلفو عواملو له وجې، له هغې جملې اقتصادي ستونزې، اقلیمي بحران، سیاسي سرکوب او نړېوالې انزوا له امله مخ پر زیاتېدو ده. د پنجشنبې ورځې اعتراضونه له هغو اعتراضونو ډېر پراخ ول چې ایران ېې په تېرو څو کلونو کې شاهد پاته شوی دی
ایران چې د مساحت له پلوه د آلمان څلور برابره لوی دی، نژدې ۹۰ میلیونه نفوس لري. یو «استبدادي» حکومت له پنځو لسیزو راپدېخوا پر دغه هېواد حاکمیت چلوي. د ایران رسمي دين اسلام او مذهب یې شیعه دی. د دغه هېواد قدرت د مذهبي رهبر، سید علي خامنه ای، په لاس کې دی او هغه د هېواد په ټولو مسائیلو کې وروستۍ خبره کوي. یو شمېر ایرانیانو په مخکنیو اعتراضونو کې هم د هغه پر اقتدار اعتراض درلود.
په ایران کې د څو وار اعتراضونو باوجود، رهبري ېې شاتک ته تیاره نه ده. سید علی خامنه ای د جمعې په ورځ وویل چې اسلامي جمهوري به «ورانکارو» ته تسلیم نشي.
سپاه پاسدارن د قدرت یوه بله ستنه ده چې د ایران نخبه پوځي ځواک ګڼل کيږي. سپاه د ایران د ۱۹۷۹ کال اسلامي انقلاب وروسته د احتمالي کودتا د مخنيوي په موخه تشکیل شو. دغه ځواک نن ورځ د یو عادي وسله وال پوځ په پرتله ډېر قدرت لري. دوی په وروستیو لسیزو کې نه یوازې د وسلو د سمبالښت له لحاظه ډېر مجهز شوي دي، بلکې خپل اقتصادي او ټولنیز نفوذ یې هم پراخ کړی دی. د بېلګې په توګه په ځینو زنجیره ېې هوټلونو او هوايي شرکتونو کې ېې پانګونې کړي دي.
په اعتراضونو کې د امریکا او اسرائیل رول څه دی؟
د ایران حکومتي چارواکي د واک ساتلو له پاره له ټولو ممکنه هڅو استفاده کوي. په دغو هڅو کې یوه هم له نړېوالو فشارونو سره مقابله ده چې اسرائيل او امریکا هم په کې راځي. د امریکا متحده ایالتونو ولسمشر، دونالد ترمپ، په کراتو ګواښ کړی چې د اعتراض کونکو د سرکوبولو په صورت کې به مداخله وکړي.
اسرائیل هم د ایران له رهبرۍ د خطر احساس کوي چې د دغه احساس یوه برخه د ایران له جنجالي اټومي پروګرام سره تړاو لري. اسرائيل د ۲۰۲۵م کال په جون میاشت کې د امریکا متحده ایالاتو په ملاتړ د ایران پر ضد یو ۱۲ورځنی جنګ په لاره واچاوه.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر، عباس عراقچي، ويلي دي چې اسرائیل او امریکا په ایران کې اعتراضونو ته لمن وهي او له «شورش کونکو» ملاتړ کوي.
خو د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاند لبنان ته د خپل سفر پر مهال د عراقچي د څرګندونو په هکله وویل: «دغه بیان د هغو لویو ننګونو د انحراف له پاره کیږي چې د ایران رژیم ورسره په داخل کې مخامخ دی، د یوې خیالي هڅې ښکارندوي کوي.»
اسرائیل هم ويلي چې د ايران اعتراضونه له نژدې څاري، خو له اعتراض کونکو ملاتړ او په اعتراضونو کې مداخله ېې رد کړې ده.
د ایران اقتصادي وضعیت متزلزله دی. دغه هېواد د سترو نفتي زېرمو د درلودلو باوجود، په بحران کې واقع دی او د وضعیت د ښه کېدو له پاره ېې کوم څرک نه ليدل کيږي.
پر ایران لګول شوي نړېوال تحریمونه سبب شوي چې دغه هېواد تر ډېره پر چین او روسیه متکي وي، څرنګه ېې چې د نژدې ۹۰ سلنې نفتو صادرات په غیرمستقیمه توګه چین ته کيږي.
