ایالات متحده همچنان از نظر توانایی قدرت نظامی در سراسر جهان بیرقیب است، اما موفقیت ایران در مسدودکردن تنگه هرمز پرسشهای جدیای را درباره نقش امریکا بهعنوان حفاظتکننده تجارت جهانی مطرح کرده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در اعلام توافقی با ایران برای پایاندادن به جنگی که بیش از سه ماه پیش با همکاری اسرائیل علیه ایران آغاز کرده بود، گفت: «کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید.»
او در این پیام در روز یکشنبه بازگشایی کامل تنگه هرمز بدون دریافت حقالعبور را اعلام کرد و افزود: «بگذارید نفت جاری شود!»
بیشتر بخوانید: استقبال رهبران جهان از اعلام توافق بین امریکا و ایران
قرار است ایالات متحده و ایران در اواخر این هفته در ژنو یک یادداشت تفاهم را امضا کنند. ترامپ بعدا گفت تنگه هرمز تنها پس از امضای این توافق «بهطور کامل بازگشایی خواهد شد.»
ابهام در مورد نقش ایران در تنگه هرمز
با وجود این، گزارشهای تأییدنشده در رسانههای نزدیک به حکومت ایران نشان میدهد که نقش آینده تهران در تنگه هرمز همچنان مورد مذاکره است.
خبرگزاری فارس گزارش داده که موضوع «حاکمیت مشترک ایران و عمان بر تنگه هرمز» در آخرین لحظه به مذاکرات افزوده شده و همچنین ادعا کرده که ایالات متحده با پرداخت هزینه حقالعبور به ایران موافقت کرده است.
در پاسخ به این موضوع، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور امریکا، روز دوشنبه به شبکه «سیانبیسی» گفت: «انتظار ما این است که این تنگه در درازمدت بدون حقالعبور باز باشد،» و افزود این موضوع در مذاکرات فنی روشن خواهد شد.
نقاط ضعف قدرت امریکا آشکار شده است
گذشته از این ابهامها، روشن است که امریکا با وجود برتری نظامی عظیم خود، قادر نیست شرایط مربوط به تنگه هرمز را به ایران تحمیل کند.
همچنین توانایی ایران در استفاده از پهپادها، ماینها و قایقهای کوچک برای مختلکردن رفتوآمد کشتیها، تردیدهایی را درباره نقش امریکا در تأمین آزادی کشتیرانی و تجارت آزاد جهانی ایجاد کرده است.
بیشتر بخوانید: ظهور ائتلافهای تازه در خاورمیانه؛ کدام یک غالب میشود؟
ربکا لیسنر، پژوهشگر ارشد سیاست خارجی امریکا در مرکز تحقیقاتی شورای روابط خارجی به دویچهوله گفت: «جنگ ایران توانمندی نظامی استثنایی امریکا، اما همچنین ناتوانی آن در تبدیل این توانمندی به چیزی شبیه یک پیروزی استراتژیک را نشان داد.»
او افزود: «این مسئله به تصویر امریکا بهعنوان یک ابرقدرت جهانی آسیب زده و جایگاه آن بهعنوان ضامن آزادی کشتیرانی را تضعیف کرده است. این جنگ، امریکا را در موقعیتی ضعیفتر از آغاز این جنگ قرار داده است.»
اهرمهای جدید ایران
ترامپ در آغاز جنگ اهداف متعددی را مطرح کرده بود، از جمله «نابودی» نیروی دریایی متعارف ایران، هدفی که به گفته مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS) تا حد زیادی تحقق یافته و ایران «بخش عمده توان دریایی خود را در کمتر از ۱۰ روز از دست داد.»
اما ایران برای کنترول تنگه هرمز به نیروی دریایی متعارف نیاز نداشت. استفاده از حملات نامتقارن پهپادی علیه تأسیسات انرژی در خلیج فارس، نوعی بازدارندگی مؤثر در برابر تشدید بیشتر درگیری از سوی امریکا ایجاد کرد. همچنین نیروهای نیابتی ایران در یمن و لبنان همچنان تهدید بهشمار میروند.
در عین حال، حملات امریکا و اسرائیل به ایران موجب تضعیف رهبری و توان نظامی این کشور شده است. این درگیری زندگی مردم عادی ایران را دشوارتر کرده است؛ مردمی که تنها چند هفته پیش از آغاز جنگ، در پی اعتراضات با سرکوب شدید روبهرو شدند. ترامپ از هفتههای اول جنگ به بعد راجع به سرنوشت معترضان و همچنین ایده «تغییر رژیم» صحبت نکرده است.
صفحه اینستاگرام ما را دنبال کنید!
از سوی دیگر، مناسبات ایران و کشورهای همسایهاش در حوزه خلیج فارس نیز تضعیف شده است که حاکی از تداوم بیثباتی منطقهای خواهد بود. از آنجایی که زیرساختها و تاسیسات انرژی کشورهای عربی منطقه هدف حملات ایران قرار گرفتند، در این کشورها نیز سوالهایی راجع به اتکا به چتر امنیتی امریکا ایجاد شده است.
چه کسی کنترول هرمز را در دست دارد؟
پرسش اصلی در آینده، همچنان تنگه هرمز است، و اینکه آیا امریکا حاضر خواهد شد حتی بخشی از کنترول این مسیر حیاتی را به ایران واگذار کند یا نه.
لیسنر که به عنوان معاون شورای امنیت ملی کاملا هریس معاون رئيس جمهور پیشین امریکا کار کرده است، گفت: «حتی اگر توافق به بازگشایی تنگه هرمز منجر شود، ایران اکنون اهرمی در اختیار دارد که پیش از این نداشت.»
او افزود: «ایالات متحده نشان داده که یا نمیتواند یا نمیخواهد ایران را وادار به بازگشایی کامل تنگه هرمز کند، و این بدان معناست که جهان باید با این خطر زندگی کند که ایران هر زمان بخواهد، دوباره آن را ببندد.»
با توجه به این که ایران برای ماهها این مسیر انتقال انرژی جهان را مسدود کرد، روشن نیست که این کشور چرا بدون این که چیزی به دست بیاورد، این اهرم فشار را واگذار کند.
برخی گزارشها حاکی از آن است که ایران ممکن است در چارچوب این تفاهم حدود ۱۲ میلیارد دالر از داراییهای مسدودشده خود را دریافت کند، اقدامی که بهعنوان نوعی پرداخت در برابر بازگشایی تنگه هرمز تعبیر میشود. امریکا این ادعا را رد کرده است.
در عین حال، با وجود آرامش نسبی در بازارهای جهانی، هنوز تردیدهایی درباره اینکه شرایط کشتیرانی در تنگه هرمز به حالت عادی بازگردد، وجود دارد.
تغییر رویکرد چند دههای امریکا توسط ترامپ
برای دههها، قدرت امریکا بر دو پایه استوار بود: برتری نظامی و تعهد به حفظ نظمی مبتنی بر قواعد بینالمللی همراه با متحدانش. این نظام تضمین میکرد که کالاها، از جمله نفت، بهصورت آزاد در جهان انتقال داده شوند. از منظر تجارت جهانی، این به مفهوم تضمین آزادی کشتیرانی و انتقال کالا از سوی ایالات متحده بود.
این نظام را ایالات متحده طراحی کرده و بزرگترین ذینفع آن بود. اما دونالد ترامپ همواره نسبت به این نظام تردید داشته و آن را بهگونهای توصیف کرده که جهان از امریکا سوءاستفاده میکند و امتیازات کمتری به امریکا میدهد.
